Thủ đô Hà Nội trên đường phát triển. Ảnh: Lê Anh

Trong suốt 10 thế kỷ, kể từ khi "Chiếu dời đô" của vua Lý Thái Tổ năm 1010 đến năm 2010, lịch sử hình thành và phát triển của Thủ đô Hà Nội gắn liền với quá trình đô thị hóa. Một trong những dấu mốc được coi là quan trọng nhất trong quá trình đó là ngày 29-5-2008, Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam đã ra Nghị quyết số 15/2008/QH12 về việc mở rộng địa giới hành chính Thủ đô Hà Nội, gồm thành phố Hà Nội (cũ) với tỉnh Hà Tây (cũ); huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn, tỉnh Hòa Bình. Kể từ thời điểm này Thủ đô Hà Nội có tổng diện tích tự nhiên 3.344,6km2, dân số hơn 6,3 triệu người.

Sau khi sáp nhập, với quy mô thành phố rộng lớn hơn 3,5 lần, Hà Nội đã phải đối mặt với nhiều áp lực, bộn bề công việc. Giải pháp tối ưu được Đảng, Chính phủ ta đưa ra là, không gian đô thị của Hà Nội sẽ được tổ chức theo mô hình chùm đô thị, bao gồm đô thị trung tâm và 5 đô thị vệ tinh là Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai, Phú Xuyên - Phú Minh và Sóc Sơn với dân số xấp xỉ từ 21 vạn đến 75 vạn người/đô thị. Theo đó, mỗi đô thị vệ tinh sẽ có một hoặc nhiều nhân tố chính, có chức năng đặc thù riêng để hỗ trợ, chia sẻ với đô thị trung tâm về nhà ở, đào tạo chất lượng cao, công nghiệp, dịch vụ...

Việc phát triển không gian Thủ đô Hà Nội được đặt trong mối quan hệ Vùng với mối quan hệ tương hỗ hai chiều. Trong đó, Thủ đô Hà Nội tác động đến Vùng bằng việc thể hiện vai trò là đầu tàu Trung tâm tăng trưởng kinh tế, thúc đẩy toàn vùng phát triển thông qua sự mở rộng, lan tỏa các hoạt động kinh tế, đô thị hóa ra các tỉnh xung quanh Thủ đô. Vùng tác động đến Thủ đô Hà Nội bằng việc cung cấp cho Hà Nội nguồn thực phẩm, nguồn lao động, quĩ đất phát triển cho các khu chức năng mang tính chất liên kết và chia sẻ chức năng vùng.

Chính từ mối quan hệ tương hỗ, thành phố đã khoác lên mình một diện mạo mới với sự phát triển năng động, mạnh mẽ về mọi mặt. Kinh tế liên tục tăng trưởng với tốc độ khá, giai đoạn 2008-2014 bình quân đạt 9,23%/năm. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tích cực: Tỷ trọng các ngành dịch vụ, công nghiệp-xây dựng tăng, tỷ trọng ngành nông, lâm nghiệp, thủy sản giảm; các ngành dịch vụ có giá trị gia tăng lớn, trình độ cao, chất lượng cao tiếp tục được phát triển; lĩnh vực thương mại tiếp tục được chú trọng đầu tư, phát triển.

Đến nay trên địa bàn Thủ đô có 25 trung tâm thương mại, 121 siêu thị và 414 chợ; đẩy mạnh đầu tư hạ tầng giáo dục - đào tạo, khắc phục tình trạng thiếu trường lớp học, nhất là ở những quận nội thành; thành phố đã giải quyết việc làm cho 136,5 nghìn lượt người, hỗ trợ 16.500 hộ thoát nghèo và đã quan tâm hỗ trợ, giúp đỡ, tạo điều kiện cho các hộ nghèo, gia đình chính sách tham gia phát triển sản xuất...

Để có được những kết quả khả quan nêu trên, công tác quy hoạch xây dựng Thủ đô góp một phần không nhỏ. Nhờ mạng lưới giao thông hiện đại, nâng cấp và bổ sung mới hệ thống đường quốc lộ, đường vành đai, đường cảnh quan và hệ thống giao thông công cộng lớn, đô thị hạt nhân, đô thị vệ tinh và toàn bộ khu vực khác trong và ngoài thành phố Hà Nội đã được kết nối thuận tiện. Nhiều công trình giao thông trọng điểm được chỉ đạo thực hiện quyết liệt. Hà Nội đã dồn sức cho giao thông, làm hệ thống đường vành đai, huyết mạch, các cầu vượt nhẹ giải tỏa cơ bản các nút thắt, tình trạng tắc đường kéo dài đã giảm đáng kể.

Trong giai đoạn 2008-2012, đã hoàn thành 230.195km đường, 2,1km cầu. Quy hoạch mạng lưới giao thông tĩnh và đẩy nhanh tiến độ một số dự án điểm, bãi đỗ xe trên địa bàn. Tổ chức cải tạo hạ tầng, lắp đặt hệ thống điều khiển đèn tín hiệu giao thông và giải quyết tình trạng ùn tắc giao thông tại một số nút giao thông quan trọng. Các dự án đầu tư xây dựng khu đô thị mới, nhà ở xã hội được triển khai tích cực. Chấn chỉnh kỷ cương trong quản lý trật tự xây dựng đô thị.

Song song với sự phát triển năng động mang xu thế thời đại đó, Hà Nội vẫn không quên lưu giữ trong mình những giá trị truyền thống ngàn năm văn hiến. Những hệ thống di sản văn hóa vật thể đồ sộ cần bảo tồn tại đô thị lõi lịch sử gồm các khu phố cổ, khu phố Pháp, làng cổ ven đô, thành cổ, những công trình kiến trúc văn hóa, tín ngưỡng, các kiến trúc thuộc địa Pháp, các kiến trúc tiêu biểu thời kỳ hòa bình lập lại... và cả hệ sinh thái cảnh quan đặc trưng là đô thị với nhiều sông hồ, cây xanh gắn với vùng sinh thái nông nghiệp luôn được quan tâm, bảo tồn.

Vượt trên mọi thách thức, Hà Nội phấn đấu là địa phương đi đầu trong công cuộc đưa Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa vào năm 2020.

Chia sẻ những trăn trở trước thực tế của Hà Nội trong xu thế hội nhập, ông Nguyễn Thế Thảo, Chủ tịch UBND TP Hà Nội cho biết, sự phát triển mạnh mẽ của Thủ đô khiến người dân mọi miền hội tụ về sinh sống là một niềm tự hào lớn. Tuy nhiên, Hà Nội hiện đang phải đối mặt với nhiều vấn đề tồn tại trong quá trình đô thị hóa. Đó là sự phát triển quá tải về các mặt dịch vụ y tế, cơ sở giáo dục, ô nhiễm môi trường, khó kiểm soát được việc gia tăng dân số do làn sóng di dân từ các khu phụ cận vào thành phố để tìm kiếm việc làm.

Đặc biệt, mạng lưới giao thông của Hà Nội, mặc dù đã có nhiều nỗ lực, song vẫn chưa đáp ứng kịp nhu cầu phát triển của xã hội. Hệ thống đường sắt có công nghệ lạc hậu, chiếm tỷ trọng quá nhỏ so với tổng nhu cầu vận tải. Đường thủy tỷ trọng vận tải thấp so với tiềm năng do chỉ dựa vào điều kiện tự nhiên. Giao thông đô thị đang bị quá tải nặng nề, hệ thống giao thông ùn tắc, tỷ lệ đáp ứng về vận tải hành khách công cộng rất thấp, chỉ đạt 15%, trong khi tiêu chuẩn 40-60%...

"60 năm, một chặng đường phát triển, với vị thế là trái tim của cả nước, đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về văn hóa, khoa học, giáo dục, kinh tế và giao dịch quốc tế, Hà Nội sẽ tiếp tục nỗ lực phấn đấu vượt khó khăn, thách thức để trở thành địa phương đi đầu, về đích sớm 1-2 năm sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, góp phần cùng cả nước thực hiện thắng lợi mục tiêu cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020.

Đồng thời, xây dựng Thủ đô ngày càng giàu đẹp, văn minh, thanh lịch, hiện đại, đậm đà bản sắc ngàn năm văn hiến, xứng đáng là Thủ đô, là bộ mặt quốc gia. Năm 2013, con số tăng trưởng kinh tế, tổng sản phẩm trên địa bàn tăng 8,25%, cao hơn 1,53 lần so với cả nước là minh chứng rõ nét và ấn tượng nhất cho niềm tin ấy", ông Nguyễn Thế Thảo nhấn mạnh.