Ảnh: Internet

Ngay ý nghĩa của từ "So cók so ken" đã ẩn chứa nét đẹp của một tập quán mang nét đẹp văn hóa, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc. "So cók" có nghĩa là mới nhú, là bắt đầu... tuổi thanh xuân, khi tình yêu chớm nụ, những rung động đầu tiên tạo nên tiếng sét ái tình, làm cho chàng trai ước ao chinh phục được cô gái xinh đẹp, nết na. Song đâu có dễ dàng như thế, bởi "so ken" ở đây có nghĩa là ganh đua. Bông hoa rừng tuyệt đẹp kia đâu phải mình anh muốn hái, hoa chưa có chủ, chàng trai nào vượt qua được muôn vàn thử thách, đáng mặt anh tài, dẫu có phải lên rừng xuống biển, vượt qua bao khó khăn gian khổ, kể cả đầy gai sắc, những lời yêu mới được cô gái chấp nhận là bạn.

Cô gái hát đố nhẹ nhàng nhưng khéo léo, lúc thì là những ước muốn của chính mình, lúc lại khéo léo ý nhị thông qua những ý muốn chính đáng của cha mẹ, bởi vậy, những thử thách đòi hỏi chàng trai phải vượt qua ngày một khó khăn và khó có thể chối từ.

Đây là lời hát đố của cô gái: "Khan lẩy khan chắng má/ Khan khắm sa té hướn lông tản/ Khan té bản pò mè lông cha/ Khan san hụa cẳn hu ngựa lẩy bấu?... Có nghĩa là: Anh đối đáp được anh mới đến đây/ Anh cầm vợt từ nhà đến chơi.../ Anh có đan phên chắn được hang thuồng luồng không?/ Anh có dắt bò đi trên dây mây được không?

Những thử thách mà chàng trai phải vượt qua sao mà lớn lao đến như vậy, thậm chí tưởng chừng như không thể vượt qua bởi đầy những điều phi lý. Con đường đến bến bờ tình yêu đầy khó khăn trắc trở, mà muốn vượt qua được, chàng trai phải có sức mạnh và tài trí phi thường như "Ải Lậc Cậc" - tức Bố Khổng Lồ trong thần thoại của dân tộc Thái. Cô gái thử thách chàng trai như vậy có phải là những yêu cầu quá khả năng của con người hay không? Hoàn toàn không phải như vậy. Cô chỉ muốn người bạn đời tương lai của mình phải là người có đức độ, tài trí vẹn toàn, hiểu được những khó khăn của cuộc sống và biết cách vượt qua. Chính vì vậy những thử thách của cô gái ngày một khó khăn gấp bội: "Pò lả cánh mè ếm panh/ Chaư kin nộc kíp cẩu păn họ/ Nộc chọ cẩu păn hang/ Nộc thùa lang cẩu păn tủm/ Nộc sủm síp sen tô/ Nộc thua lốc mứn tô lai chặn...". Có nghĩa là: Bố mẹ em muốn ăn/ Chim chích chín ngàn tổ/ Chim sẻ chín ngàn tổ/ Chim họa mi chín ngàn lồng/ Mười tỷ con chim cút/ Rất nhiều chim gõ kiến...". Rồi còn: "Pò lả cánh mè ếm panh/ Chaư kin má tếnh nặm ó sà lăng quái/ Má tành lai ó sà lăng chạng...". Có nghĩa là: Bố mẹ em muốn ăn/ Quả dưa hấu mọc trên lưng trâu/ Quả dưa bở mọc trên lưng voi lớn... Những yêu cầu của cô gái ngày càng cao, nhưng được thể hiện khéo léo dưới ý muốn của cha mẹ.

Trước những thử thách ngày một khó khăn, chàng trai vẫn bình tĩnh có những giải pháp thích hợp vượt qua, làm vừa lòng cô gái: "Khuôn trai chắng au ngu má diết/ Chắng au khiết má loi/ Chắng au hoi má dệt cỏng lảu/ Au hua nộc cậu má dệt mỏ ún canh/ Phạ chắng phẻ chắng phét tinh cưn/ Đôi láp lả chắng lính liêu lông... Khuôn trai chắng au mưa hảư cò lả chík sộp/ Nộp hảư mè ếm panh chík loi sòi lọi...". Có nghĩa là: Anh lấy con rắn về liệm/ Anh lấy con ngóe về liệm/ Lấy vỏ ốc về làm ống dẫn rượu/ Lấy đầu con cú mèo về làm nồi nấu canh/ Trời sấm sét ban đêm/ Đôi kiếm anh mới sáng lòe.../ Anh lấy nộp cho bố đầy đủ/ Giao cho mẹ một cách kính trọng.

Mới nghe lời đáp của chàng trai tưởng chừng như mâu thuẫn, phi lý, nhưng anh vẫn dựa vào khả năng của chính mình "đôi kiếm của anh mới sáng lòe" đầy sức mạnh.

Khi những thử thách của cô gái ngày một khó khăn, chàng trai khi dựa vào tài trí của chính mình: "Khuôn trai chắng pay hỏm nộc cơ mướng Púa/ Pay húa nộc cơ mướng kiêu/ Sắp pay taử thứ sái chai càng/ Sắp mưa tăn càng thứ làng chai hảng". Có nghĩa là: Anh đi dồn chim tận mường Púa/ Đi săn chim tận mường người Kinh/ Dồn xuống dưới dính lưới anh dăng/ Đuổi lên trên dính bẫy anh đặt.

Lời đáp của chàng trai tỏ rõ quyết tâm và tài trí của mình, đồng thời vừa ý nhị tỏ tình. Quà tặng của chàng trai cho cô gái khi về nhà chồng, dường như cùng trong mô típ "trả công" trong bài ca dao "Hôm qua tát nước đầu đình" của người Kinh. Chàng trai vượt qua biết bao thử thách, đâu có dễ để người vẫn thương thầm trộm nhớ chung bếp lửa với người. Những hình tượng "Chim chích chín ngàn tổ, chim sẻ chín ngàn tổ, chim họa mi chín ngàn lồng", sao mà gần gũi với "voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao" đến thế. Phải chăng các dân tộc trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam, trên con đường đấu tranh tiến tới hạnh phúc đều có tiếng nói chung. Cách nói cường điệu, ẩn dụ đặc trưng của văn hóa Thái được sử dụng triệt để, làm cho lời đố đáp đầy ẩn ý, không chỉ chuyển tải được những cung bậc của tình yêu, mà còn thể hiện ước mơ khám phá, chinh phục tự nhiên, phấn đấu có một cuộc sống ấm no, hạnh phúc tự bao đời.

Ngày nay, "So cók so ken" được các thế hệ người Thái Tây Bắc truyền khẩu và nâng niu trân trọng, giữ gìn như tinh hoa của một nền văn hóa của cha ông. "So cók so ken" có từ bao giờ, người già không nhớ được nữa, chỉ biết rằng, từ ngàn xưa, con trai con gái lớn lên, đến tuổi yêu là đã biết khắp "So cók so ken" để thử và hiểu lòng nhau.