Mời khách ngồi dưới mái hiên, ông A Phênh lui cui trong góc nhà tối mờ mờ, mang bình nước ấm mời khách trước khi say sưa kể về chuyện gắn bó với người bạn ting ning. Ông A Phênh và bạn đàn ting ning biết đến nhau như duyên nợ. Từ thuở lọt lòng, những khúc nhạc phát ra từ đàn ting ning do cha ông ngẫu hứng thể hiện đã trở thành những khúc hát ru mang đậm nét văn hóa của người Xơ Đăng. Chính những khúc hát ru ấy đã vô tình ươm “mầm” vào trong tâm hồn của đứa trẻ non nớt ngày ấy.

Sau này lớn lên, khi vững bước đi, đàn ting ning lại cùng ông A Phênh lẽo đẽo theo chân ba mẹ lên rẫy để làm đứa con tinh thần những lúc thấm mệt, hay là người bạn hàn huyên cùng cả nhà quanh bếp lửa lúc về đêm. Những hôm làng có hội, cả nhà nô nức kéo nhau đi xem, ông A Phênh ngồi trên vai ba mình đến xem người bạn ting ning cùng các nghệ nhân trong làng biểu diễn. Những khúc nhạc vang lên, âm thanh khi trầm, khi bổng, như tiếng chim lanh lảnh gọi bầy rồi lại mất hút trong thinh không từ người bạn ting ning như thôi thúc những “mầm non” trong lòng ông A Phênh trỗi dậy, từng ngày vươn lên, để rồi tình yêu ting ning trong ông ngày càng mãnh liệt.

Đến một ngày, khi tình yêu đủ lớn, đôi tay vụng về của ông đã nhẹ nhàng nâng niu từng sợi đàn và khảy nhẹ, âm thanh vang lên, sau hôm đó, tiếng đàn ting ning suốt ngày hiện hữu trong đầu ông, cứ đeo bám mãi trong giấc mơ của cậu bé mới lớn.

Ông A Phênh nhớ lại: “Cảm giác lần đầu tiên được sờ vào và đánh đàn ting ning nó lạ lắm, nghe âm thanh do chính tay mình khảy đàn phát ra, tạo cảm giác lâng lâng khó tả. Khi ấy, tôi thấy ting ning như một thế giới khác đang cần được mình khám phá. Và trong suy nghĩ của một cậu bé nghịch ngợm ngày ấy, tôi quyết “trộm” đàn của cha ông để tự học”.

Những lần học về, thấy vắng bóng cha mẹ, ông A Phênh lại lân la vào chỗ cây đàn ting ning, lọ mọ trong bóng tối ngắm nghía thật kỹ người bạn, rồi từ từ đặt ting ning vào đúng với từng vị trí trên cơ thể mà ông đã học lỏm từ cha mình. Giữ đàn đúng cách, ông A Phênh từ tốn khảy nhẹ vài nốt, miệng lẩm bẩm vài câu hát tiếng địa phương, thấy câu hát khớp với tiếng đàn, ông A Phênh sung sướng cảm thấy mình như một nghệ sĩ thực thụ.

Đêm đó trăng sáng. Cả gia đình quây quần bên ghè rượu ngoài sân. Bên cạnh việc phụ giúp ba mẹ dọn mâm cơm, ông A Phênh còn phụ giúp cha mình mang cây đàn ra để gần đó. Ông vừa nô đùa cùng đám bạn, vừa để ý xem cha mình đã thấm dần men rượu hay chưa. Bởi ông biết, lúc đấy cha ông sẽ tìm đến đàn ting ning để hát. Và khi đó là lúc để ông A Phênh có thể quan sát cách ba mình chơi đàn một cách tường tận nhất.

Ông A Phênh thổ lộ: “Ngày đó, cha tôi chỉ có duy nhất một cây đàn do ông nội để lại, tôi thì còn bé, tay chân hậu đậu nên cha tôi dặn dò không được đụng vào. Để sau này lớn lên rồi cha tôi sẽ dạy. Chính vì quá thích ting ning nên tôi đã tìm mọi cách để được tiếp xúc với cây đàn, được lắng nghe âm thanh do chính tay mình đánh”. Mãi sau này, khi trở thành cậu thanh niên, khi có thể tự cầm chắc chiếc cuốc mưu sinh, người cha mới cho phép ông Phênh tự do đụng vào cây đàn. Cha ông đã tận tình hướng dẫn tỉ mỉ lại cho ông cách chơi đàn ting ning đúng cách.

Theo ông A Phênh, đàn ting ning gồm 2 loại 8 và 12 dây, để thỏa niềm đam mê, ông đã tự tay làm cho gia đình mình 2 chiếc với 2 loại khác nhau, để chúng có thể bầu bạn với chiếc đàn ting ning mà cha và ông để lại. Nói rồi, ông Phênh mời tôi vào xem gia tài của ông, 3 chiếc đàn ting ning được treo ngay ngắn trên tường. Lựa một chiếc có quả bầu to nhất, ông A Phênh tự tin hát bài “Tou cheng” của người Xơ Đăng, có nghĩa là “Đánh chiêng”.

Ông Phênh chia sẻ, bài “Tou cheng” có giai điệu vui nên khi kết hợp với ting ning sẽ tạo cảm giác vui tai. Âm thanh phát ra từ đàn ting ning vui tươi, rộn rã, hay du dương, sâu lắng… là tùy thuộc vào giai điệu của bài dân ca, cũng như tâm trạng của người chơi đàn.

Ngồi chăm chú nghe hết bài hát, tôi hỏi già A Phênh: “Nếu ông mất đi, những chiếc đàn này sẽ cho ai?”.

Ông A Phênh đưa mắt nhìn về phía xa, trầm tư một lúc lâu, rồi cười buồn: “Chắc sẽ chôn nó theo tôi. Tôi mê đàn ting ning, nhưng con cháu tôi không ai yêu đàn. Tôi sẵn lòng dạy đánh và làm đàn, nhưng con cháu tôi không ai chịu học. Sắp tới, tôi sẽ kết nối với chính quyền địa phương để tìm những người có nhu cầu học chơi đàn ting ning và tôi sẽ truyền dạy lại kinh nghiệm”.

Nỗi niềm của ông A Phênh cũng là trăn trở của chính quyền địa phương, khi giới trẻ ngày nay rất ít người có đam mê với đàn ting ning. Ông Dương Đăng Khoa - Chủ tịch UBND xã Đăk Hà cho biết: Ông A Phênh là một người rất yêu nghệ thuật, yêu văn hóa dân tộc Xơ Đăng.

Ngoài biết chơi và chế tạo đàn ting ning, ông A Phênh còn biết đánh cồng chiêng, múa xoang. Mỗi khi ở xã có các lớp dạy cồng chiêng và múa xoang, xã đều mời ông A Phênh đến dạy. Bên cạnh đó, khi huyện tổ chức các hoạt động nghệ thuật, ông A Phênh đều xung phong mang đàn ting ning đến biểu diễn, hát những ca khúc truyền thống của đồng bào Xơ Đăng.

Để có thể bảo tồn đàn ting ning, sắp tới, xã sẽ tuyên truyền, vận động những người trẻ có tình yêu âm nhạc, nghệ thuật, sau đó sẽ kết nối các đơn vị, tìm nguồn kinh phí và phối hợp với các cơ quan chuyên môn của huyện mở lớp dạy chơi và cách làm đàn ting ning do chính ông A Phênh giảng dạy.

Tùng Lâm