Tính đến nay, làng cổ Thanh Thủy Chánh thuộc xã Thủy Thanh, thị xã Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế đã có tuổi đời lên đến hàng trăm năm. Theo sử sách ghi lại, vào thế kỷ 16, những người dân gốc Thanh Hóa theo chúa Nguyễn Hoàng (1525-1613) vào vùng Thuận Hóa (nay là 3 tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế) khai mở vùng đất hoang hóa, lập nghiệp tại làng Thanh Toàn, nay gọi là Thanh Thủy Chánh. Thế nhưng cho đến ngày nay, dân làng vẫn quen gọi tên xưa cũ là làng Thanh Toàn.

Rất tình cờ, chúng tôi tới ngôi làng cổ này đúng dịp diễn ra các hoạt động hưởng ứng Festival Huế năm 2022 sau 2 năm ngưng trệ vì dịch Covid-19. Khung cảnh êm đềm thường ngày của làng quê hôm nay nhường chỗ cho không khí nhộn nhịp, từng bừng của giải đua trải (đua ghe), với sự tham dự của hàng chục bạn bơi dưới tiếng hò hét, cổ vũ của người dân và du khách. Trên sông Như Ý, 8 đội đua ở tư thế sẵn sàng vào cuộc đua. Sau hồi trống lệnh, các vận động viên tranh tài quyết liệt. Mỗi đội đều tự đặt ra cho mình chiến thuật riêng để cán đích sớm nhất. Hàng chục tay bơi, tung mái dầm nhịp nhàng, nhanh, mạnh mẽ, dứt khoát lướt băng băng trên mặt nước, so kè với nhau trong gang tấc hướng về vạch đích. Chưa biết kết quả thắng thua thế nào, nhưng cả một khúc sông quê rộn rã tiếng người hò reo, cổ vũ.

Khàn giọng cổ vũ cho các đội đua, ông Nguyễn Văn, cư dân xã Thủy Thanh vui vẻ cho biết: “Đua ghe là nét đẹp văn hóa truyền thống của địa phương tôi. Năm nay khá đặc biệt với những người dân chúng tôi khi được xem đua ghe 2 lần. Lần đầu là hồi tháng 2, khi ấy, thời tiết còn đang trong mùa lạnh, cũng trên khúc sông này, các đội đua đã đều thấm đẫm mồ hôi so tài quyết liệt. Và lần này, trong tiết trời nắng nóng, không khí càng sôi nổi. Tôi rất vui vì có rất đông khách du lịch đến thăm quê tôi và cổ vũ cho các đội đua”.

Cùng với không khí sôi nổi của cuộc thi đua ghe, du khách đến với làng cổ Thanh Toàn còn được tham dự Lễ cung nghinh hương linh bà Trần Thị Đạo; lễ hội Chợ quê ngày hội - hoạt động tái hiện không gian truyền thống của phiên chợ quê với những món hàng thủ công mỹ nghệ, sản phẩm nông nghiệp sạch, tươi ngon do chính người dân địa phương làm ra. Du khách đến với Thanh Toàn dịp này có những trải nghiệm thú vị khi trực tiếp tham gia các hoạt động xay lúa, giã gạo, giần, sàng, đạp nước, tát nước, cất rớ, thả lưới, chằm nón (đan nón), chèo thuyền trên sông cùng dân làng...

Trong một không gian khác, chúng tôi được quay trở lại tuổi thơ với các trò chơi truyền thống bịt mắt đập om, nhảy bao bố, chọi gà... Cô bạn tôi không thể nào dứt ra khỏi khuôn viên dành cho các nghệ nhân hát bài chòi - thú vui tao nhã của người dân miền Trung. Dân làng hát theo nhịp trống, nhịp sanh trong tiếng đàn đệm lúc réo rắt, nhịp độ nhanh, giục giã, lúc lại trầm tĩnh, mượt mà, dịu dàng, sâu lắng.

Khám phá không gian văn hóa làng cổ Thanh Toàn, có lẽ, không một khách phương xa nào không ấn tượng với những công trình kiến trúc cổ của ngôi làng, đặc biệt là cây cầu gỗ nổi tiếng mà tên tuổi đã đi vào lịch sử: “Cầu ngói Thanh Toàn”. Chị Thanh Hương, người sinh ra và lớn lên bên cây cầu ngói bảo rằng, đã có hàng ngàn du khách đến thăm ngôi làng của chị và tất cả mọi người đều trầm trồ trước vẻ đẹp của cầu ngói Thanh Toàn, một công trình mang đặc trưng kiến trúc của xứ kinh kỳ. “Họ dành hàng giờ để chụp ảnh check-in bên cây cầu với niềm hứng khởi và hạnh phúc” - chị Hương vui vẻ cho hay.

Cầu ngói Thanh Toàn nổi tiếng với kiến trúc vô cùng độc đáo, được xây dựng theo lối “thượng gia, hạ kiều”, tức trên là nhà, dưới là cầu. Dân làng kể rằng, năm 1776, bà Trần Thị Đạo, phu nhân một vị quan lớn dưới triều vua Lê Hiển Tông, đã bỏ tiền cá nhân xây dựng cây cầu này. Cầu được làm bằng gỗ, dài 17m, rộng 4m. Phía trên cầu có mái che, lợp ngói ống tráng men. Điều đặc biệt là hai bên thân cầu có hai dãy bục gỗ và lan can để tựa lưng. Cầu được dựng trên 6 hàng cột gỗ lim, chia làm bảy gian. Gian giữa cao để cho thuyền bè qua lại, hai gian hai đầu chạy xuống thoai thoải gối lên hai bờ. Ở gian giữa, người ta đặt bàn thờ người xây cầu.

Với giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc, cầu ngói Thanh Toàn được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích cấp Quốc gia theo quyết định số 575/QĐ ngày 14/7/1990 và được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế công nhận là điểm du lịch của tỉnh vào tháng 1/2019.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, sự biến thiên của tự nhiên trong suốt hơn 200 năm, cho đến bây giờ, cây cầu vẫn giữ được hình dáng ban đầu, vẫn là nơi hóng gió, đàm đạo chuyện đời thân thuộc của ngư dân Thanh Toàn. Bà Nguyễn Thị Lan ngồi hóng gió trên cầu chia sẻ: “Cây cầu này thân thiết với chúng tôi từ thủa ấu thơ. Hằng ngày, chúng tôi đều rủ nhau ra cầu hóng gió, trò chuyện về cuộc sống thường ngày. Mà lạ lắm nhé, ngoài trời nắng nực cỡ nào đi nữa nhưng bước vào cầu là mát rượi”.

Với những người thích khám phá, ưa tìm hiểu, làng cổ Thanh Toàn có đầy đủ không gian và chiều sâu văn hóa để thỏa mãn du khách. Du khách có thể tới nhà trưng bày nông cụ cạnh cầu ngói mường tượng mọi hoạt động sản xuất nông ngư nghiệp của người dân xưa kia và bây giờ qua các hiện vật được trưng bày. Ở đây còn có khu vực giới thiệu hàng thủ công mỹ nghệ và các đặc sản địa phương. Làng cổ Thanh Toàn còn có đình làng và các nhà thờ họ mang đậm phong cách kiến trúc Huế.

Những bức ảnh đẹp của chính du khách là một cách quảng bá hiệu quả, kéo du khách trong và ngoài nước đến với làng cổ Thanh Toàn nhiều hơn. Để khai thác tiềm năng du lịch của ngôi làng, chính quyền thị xã Hương Thủy đang kết nối các đơn vị lữ hành trên địa bàn xúc tiến, quảng bá du lịch, giới thiệu điểm du lịch cộng đồng cầu ngói Thanh Toàn, đồng thời, tổ chức kết nối cầu ngói Thanh Toàn với các điểm đến khác.

Ngân Hà