Chơi ô ăn quan. Ảnh: Internet

Trò chơi dân gian của trẻ em Việt Nam thường bắt nguồn từ những bài đồng dao, một thể loại văn vần độc đáo. Những bài đồng dao ấy có nhịp điệu đơn giản với cách gieo vần thoải mái, có thể ngắn dài bất kỳ hoặc lặp đi lặp lại không dứt, nhưng cái chung nhất là sự giáo dục qua các bài đồng dao thật nhẹ nhàng, tinh tế. Thông qua vui chơi, không chỉ giúp các em nhận thức mọi mặt của đời sống với một thái độ đúng, tin vào bàn tay lao động của chính mình, mà còn dần hướng các em đến giá trị đích thực của chân - thiện - mỹ.

Với trò chơi ô ăn quan, các em học sinh được giáo dục tính sáng tạo, cách thức tính toán, tạo nên sự đoàn kết, gần gũi với nhau hơn, bài đồng dao của trò chơi ô ăn quan rộn ràng trong sáng, thu hút các em: “Hàng trầu hàng cau/ Là hàng con gái/ Hàng bánh hàng trái/ Là hàng bà già/ Hàng hương hàng hoa/ Là hàng cúng Phật...”. Trò chơi đánh que chuyền lại rèn luyện sự khéo léo, nhanh tay nhanh mắt kèm lời đồng dao làm cho trẻ phải vận động cả trí não: “Cây mốt, cây mai/ lá trai, lá hến/ con nhện chăng tơ/ quả mơ có hạt...”. Trò chơi đá cầu rèn luyện sức khỏe, tính linh hoạt của cổ chân, sự kết phối hợp toàn thân trong quá trình tâng và chuyền cầu. Trò chơi này có ưu điểm không giới hạn số người, có thể chơi đơn, chơi đôi hoặc nhiều người, tùy theo số người và cách chơi mà có những qui định khác nhau.

Trò chơi nhảy dây rèn luyện sức khỏe của đôi chân, giúp các em gắn kết đồng đội, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau. Trò chơi này cũng có nhiều hình thức như chơi đơn, chơi đôi hoặc nhiều người. Trò chơi bịt mắt bắt dê lại rèn luyện tính phán đoán, định hướng và nhanh nhẹn. Trò chơi oẳn tù tì lại rèn luyện sự nhanh nhẹn, phản ứng linh hoạt sau câu đồng dao: “Oản tù tì/ Ra cái gì/ Ra cái này...”. Trò chơi đẩy gậy có nhiều nét tương đồng và gần gũi với môn thi đấu vật hay chọi trâu của người lớn. Rồng rắn lên mây là trò chơi gắn với đồng dao nhằm rèn luyện sự nhanh nhẹn, khéo léo, tôn trọng kỷ luật và khả năng đối đáp, có liên quan đến nghi thức cầu mưa của cư dân nông nghiệp lúa nước lâu đời của người Việt: “Rồng rắn lên mây/ Có cây núc nắc/ Có nhà khiển binh/ Hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không...”. Trò kéo co thể hiện tinh thần thượng võ, rèn luyện thể lực và mang tính đồng đội cao.

Có thể kể ra rất nhiều trò chơi dân gian khác như cướp cờ, trồng nụ trồng hoa, thả đỉa ba ba, chơi bi, đánh quay, chọi gà, trốn tìm, ném vòng... Chưa kể đến mỗi vùng miền lại có những trò chơi mang tính đặc thù của dân tộc, địa phương. Ví dụ, trẻ em người Thái Tây Bắc có bài đồng dao đặc sắc với thế giới các loại quả: “Dưới bụi có quả cà/ Bụi cao có quả nhót/ Quả chín ngọt quả quân/ Tím trên đồi quả sim/ Nhiều gân là quả sổ/ Quả béo mọng quả ngõa/ Quả sung chát trĩu cây...”. Các em vừa chơi đùa vừa hát, hát lặp đi lặp lại trong mỗi cuộc chơi, lâu dần trở thành những kiến thức nhớ mãi không quên trong suốt cuộc đời.

Các trò chơi dân gian Việt Nam thường giản tiện, không cầu kỳ, tốn kém nên có thể dễ dàng chơi mọi lúc, mọi nơi, dụng cụ dễ kiếm, dễ làm, không cần không gian rộng lớn. Đặc biệt, các trò chơi dân gian hầu hết cần số lượng đông người chơi, tạo nên sự sôi động, giúp các em rèn luyện kỹ năng hợp tác, một kỹ năng sống rất quan trọng trong thời đại ngày nay. Cùng các trò chơi là những bài đồng dao ngộ nghĩnh tạo một không khí vui tươi, trong trẻo và lành mạnh, với cách kết cấu móc xích, cách diễn đạt nhẹ nhàng, ngôn ngữ giàu hình ảnh, vần điệu và nhạc điệu, kết hợp với các trò chơi, tạo nên một sự sống động, tươi sáng, phù hợp với cách nghĩ, lối sống và tiếp nhận của trẻ thơ.

PGS.TS Nguyễn Văn Huy, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho rằng: “Trò chơi dân gian không chỉ nâng cánh cho tâm hồn trẻ, giúp trẻ phát triển khả năng tư duy, sáng tạo, sự khéo léo, mà còn giúp các em hiểu về tình bạn, tình yêu gia đình, quê hương, đất nước. Trẻ em ở một xã hội công nghiệp, chỉ quen với máy móc và không có khoảng trống để chơi cũng là một thiệt thòi. Thiệt thòi hơn khi các em không được làm quen và chơi những trò chơi dân gian của thiếu nhi thuở trước - đang ngày càng bị mai một và quên lãng, không chỉ ở các thành phố mà còn ở cả các vùng nông thôn, nơi đang dần bị đô thị hóa mạnh mẽ. Vì thế, giúp các em hiểu và tìm về cội nguồn với những trò chơi dân gian là một việc làm cần thiết”.