Khu vực tranh chấp Chu-ma giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Ảnh: Đồ họa của PTI.

Căng thẳng bùng phát

LAC là đường biên giới trên thực tế giữa hai quốc gia láng giềng Trung Quốc và Ấn Độ chạy dọc theo dãy núi Hi-ma-lay-a. Thế nhưng, rất hiếm khi có chuyện binh sỹ một trong hai nước dựng trại vào sâu trong vùng lãnh thổ tranh chấp của nhau như những gì vừa xảy ra tại khu vực Chu-ma, thuộc vùng La-đác, miền Đông Bắc Ấn Độ, ngay trên LAC.

Đặc biệt, cuộc "đối đầu" giữa binh sĩ Ấn Độ và Trung Quốc tại khu vực biên giới hẻo lánh thuộc LAC lần này diễn ra ngay trước thềm chuyến thăm 3 ngày (từ 17 đến 19-9-2014) của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đến Ấn Độ. Hàng trăm lính Trung Quốc đã tiến vào khu vực Chu-ma, nơi mà cả Ấn Độ cũng tuyên bố chủ quyền. Động thái trên làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước về khu vực miền núi hẻo lánh trên biên giới này. Theo ghi nhận của giới chức quân sự Niu Đê-li, khoảng 800 binh lính Trung Quốc đã dựng một khu trại vào sâu trong lãnh thổ của Ấn Độ 3km tại khu vực biên giới Chu-ma, trong khi 1.500 binh lính Ấn Độ cũng dựng căn cứ riêng ở gần đó.

Căng thẳng bùng phát mạnh khiến Tham mưu trưởng Lục quân của Ấn Độ, Tướng Đan-bia Xinh, buộc phải hủy chuyến công du dự kiến kéo dài 3 ngày đến nước láng giềng Bu-tan để trực tiếp giám sát diễn biến vụ việc cũng như có kế hoạch tác chiến kịp thời. Đây cũng không phải lần đầu tiên quan hệ giữa hai quốc gia láng giềng ở khu vực châu Á này bị phủ bóng bởi những nghi kỵ lẫn nhau về tranh chấp lãnh thổ không khoan nhượng trên cao nguyên ở dãy Hi-ma-lay-a.

Cuối cùng, sau nhiều ngày đàm phán căng thẳng, ngày 26-9, Ngoại trưởng Ấn Độ Xu-sơ-ma Xoa-rai cho biết, những động thái gây căng thẳng trên biên giới thuộc khu vực Chu-ma trên đường LAC phân chia lãnh thổ giữa Ấn Độ và Trung Quốc, đã được giải quyết. Phát biểu với các phóng viên sau cuộc gặp với người đồng cấp Trung Quốc Vương Nghị bên lề Khóa họp lần thứ 69 của Đại hội đồng Liên hợp quốc tại Niu Y-oóc, Mỹ, bà Xoa-rai nêu rõ, quân đội hai nước bắt đầu rút quân khỏi khu vực biên giới tranh chấp từ ngày 26-9 và việc rút quân được hoàn tất vào ngày 30-9. Bên cạnh đó, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) cũng đồng ý ngừng xây dựng con đường từ Chép-di, bang Giam-mu và Ca-sơ-mia tới Chu-ma, trong khi Quân đội Ấn Độ hủy bỏ một trạm quan sát cho phép theo dõi nhất cử nhất động của Quân đội Trung Quốc.

Khoảng cách niềm tin chưa được lấp đầy

Trung Quốc và Ấn Độ có chung đường biên giới dài 4.056km, là hai quốc gia đông dân nhất thế giới, hai nền kinh tế quan trọng của khu vực cũng như trong Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi (G20). Ấn Độ và Trung Quốc trấn giữ hai vị trí chiến lược về kinh tế, quân sự trong thời toàn cầu hóa đã góp phần cải thiện nhanh chóng vị thế của hai nước trên trường quốc tế.

Thế nhưng, một thực tế không thể phủ nhận là việc chung "bức vách" Hi-ma-lay-a hiểm trở chưa đủ để làm bền vững không gian hữu nghị với những ám ảnh của một quá khứ đầy trắc trở. Đó chính là do cuộc tranh chấp biên giới giữa Trung Quốc và Ấn Độ kéo dài trong nhiều thập kỷ qua. Nguyên nhân bắt nguồn từ những tranh chấp khu vực biên giới A-sai Chin do Trung Quốc kiểm soát và bang A-ru-na-chan Pra-đét thuộc sự quản lý của Ấn Độ. 

Trong cuộc tranh chấp này, Ấn Độ tuyên bố A-sai Chin là một phần của La-đác-khơ và cáo buộc Trung Quốc lợi dụng việc kiểm soát vùng này để chiếm 38.000km2 vùng La-đác-khơ, lãnh thổ trên cao nguyên ở dãy Hi-ma-lay-a. Ngược lại, Trung Quốc tuyên bố chủ quyền đối với khoảng 90.000km2 ở khu vực bang A-ru-na-chan Pra-đét và gọi bang này bằng tên Nam Tây Tạng, thuộc Khu tự trị Tây Tạng. Những căng thẳng giữa Trung Quốc và Ấn Độ đã dẫn đến cuộc chiến biên giới khốc liệt, chớp nhoáng vào năm 1962, trên nóc nhà thế giới, khiến hai bên tổn thất đến gần 2.000 nhân mạng.

Trong những năm sau đó, hai nước đã trao đổi nhiều tài liệu khẳng định lập trường của mình. Phải đến năm 1988, Thủ tướng Ấn Độ Ra-gíp Gan-đi mới tiến hành chuyến thăm Trung Quốc sau 34 năm kể từ chuyến thăm Trung Quốc của Thủ tướng Gia-oa-ha-lan Nê-ru. Trong chuyến thăm này, hai bên đã nhất trí rằng: "5 nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình" cần được coi là cơ sở trong quan hệ quốc tế nhằm khôi phục, cải thiện và phát triển quan hệ láng giềng Trung - Ấn. Hai bên còn quyết định thành lập nhóm công tác liên hợp về biên giới để từng bước giải quyết những vấn đề do lịch sử để lại.

Một phái đoàn quân đội Ấn Độ sang phía Trung Quốc trên LAC để họp về biên giới. Ảnh: AP

Năm 1993, trong thời gian Thủ tướng Ấn Độ V. Na-ra-si-ma Rao cầm quyền, Trung Quốc và Ấn Độ đã ký một hiệp định về duy trì hòa bình dọc LAC dài 750km, phân chia lãnh thổ hai bên và thực thi các cơ chế nhằm tránh khả năng leo thang các vụ vi phạm biên giới.

Năm 1996, hai nước đạt được Thỏa thuận về xây dựng lòng tin liên quan đến vấn đề biên giới. Hai nước đã ký Hiệp định về nguyên tắc chỉ đạo chính trị giải quyết vấn đề biên giới Trung - Ấn vào năm 2005. Năm 2009, Trung Quốc và Ấn Độ nhất trí thiết lập đường dây nóng giữa Thủ tướng hai nước và tiếp tục thương lượng để giải quyết một cách hòa bình những tranh cãi về vấn đề biên giới.

Đặc biệt, trong chuyến thăm Trung Quốc từ ngày 22 đến 24-10-2013 của Thủ tướng Ấn Độ Man-mô-han Xinh, hai nước đã ký Hiệp định hợp tác biên giới, xem như một biện pháp xây dựng lòng tin, nhằm tránh những xung đột dọc biên giới hai nước. Đến nay, Trung Quốc và Ấn Độ đã tiến hành 17 cuộc đàm phán để giải quyết vấn đề biên giới nhưng chỉ đạt tiến bộ rất ít, do sự khác biệt trong lập trường của các bên khi giải quyết tranh chấp.

Các chuyên gia phân tích cho rằng, mặc dù những căng thẳng trong quan hệ giữa Trung Quốc và Ấn Độ đã "hạ nhiệt" sau cam kết rút hết quân khỏi khu vực biên giới Chu-ma, song không ai dám chắc rằng những vụ việc tương tự sẽ không tái diễn khi những cơ chế để giải quyết triệt để vấn đề vẫn chưa được thống nhất. Vì vậy, cuộc đối đầu căng thẳng vừa qua chỉ là một dấu hiệu cho thấy, bất chấp những tuyên bố hợp tác đầy hứa hẹn, giữa hai cường quốc hàng đầu châu Á vẫn tồn tại một khoảng cách chưa thể lấp đầy về niềm tin.