Khu vực ADIZ mới của Trung Quốc ở Hoa Đông giống như một vành đai quốc phòng. Ảnh: Bộ Quốc phòng Trung Quốc

Cùng với việc công bố lập ADIZ, Bộ Quốc phòng Trung Quốc cũng nêu rõ các quy định, theo đó, tất cả các máy bay qua lại vùng phòng không nói trên phải thông báo trước kế hoạch bay cho Bộ Ngoại giao, Cục Hàng không Trung Quốc và tuân theo chỉ thị của Bộ Quốc phòng Trung Quốc; hồi đáp "lập tức và với thái độ chừng mực" qua sóng radio khi nhận được các yêu cầu nhận dạng từ nhà chức trách Trung Quốc; giữ liên lạc trong suốt quá trình bay; và máy bay phải gắn logo, cờ hiệu rõ ràng. Trung Quốc sẽ đưa ra các biện pháp quân sự khẩn cấp, nếu các máy bay bay qua khu vực nói trên không thông báo nhận dạng hoặc tuân thủ yêu cầu của nhà chức trách Trung Quốc.

Ngay sau khi lập vùng an toàn phòng không mới ở Hoa Đông, Không quân Trung Quốc đã tiến hành chuyến tuần tra đầu tiên bằng việc điều hai máy bay giám sát loại lớn đến "thực hiện sứ mệnh tuần tra đầu tiên". Hai máy bay tuần tra này được hộ tống bởi một máy bay cảnh báo sớm và các máy bay đa dụng khác. Máy bay đánh chặn của Nhật Bản cũng đã cất cánh. Với việc lập ADIZ trên biển Hoa Đông - chồng lấn với ADIZ của Nhật Bản - phạm vi hoạt động của Không quân Trung Quốc ở khu vực này sẽ tăng từ 10-12 lần so với hiện nay.

Các bên khẩu chiến

Hành động của Bắc Kinh đã ngay lập tức gây phản ứng mạnh mẽ từ Nhật Bản và Hàn Quốc, đặc biệt, quan hệ Nhật - Trung lại trở nên căng thẳng với những "lời qua tiếng lại" hết sức nặng nề. Nhật Bản đã cảnh báo nguy cơ xảy ra "những sự việc không thể lường trước", còn Hàn Quốc lấy làm tiếc về tuyên bố đơn phương của Trung Quốc trong việc thiết lập ADIZ ở những khu vực mà cả Tô-ki-ô và Xơ-un đều tuyên bố chủ quyền.
Ngay trong ngày 23-11, Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã gửi công hàm "cực lực phản đối" tới Trung Quốc, trong đó nói rằng một động thái như vậy là "cực kỳ nguy hiểm" và "có thể gây ra những sự việc không thể lường trước". Ngoại trưởng Nhật Bản Phư-mi-ô Ki-si-đa cho biết, nước ông đang cân nhắc việc đưa ra những phản đối mạnh mẽ hơn và "ở mức cao hơn", đồng thời khẳng định không thể chấp nhận hành động này của Trung Quốc. Thủ tướng Sin-dô A-bê cũng cho biết, ông "rất lo ngại hành động của Trung Quốc có thể đơn phương thay đổi nguyên trạng ở biển Hoa Đông và làm leo thang tình hình", đồng thời nhấn mạnh, Tô-ki-ô sẽ "chống lại mọi ý đồ thay đổi nguyên trạng bằng vũ lực, quyết tâm bảo vệ vùng biển và không phận của đất nước".

Tại Xơ-un, Bộ Quốc phòng Hàn Quốc cho biết, ADIZ của Trung Quốc cũng chồng lấn một phần lên ADIZ của nước này. Tuyên bố của Bộ Quốc phòng Hàn Quốc nêu rõ: "Chúng tôi lấy làm tiếc khi phát hiện ra rằng vùng phòng không của Trung Quốc chồng lấn với KADIZ (Vùng xác định phòng không Hàn Quốc) trên diện tích  20 x 115km ở khu vực phía Tây đảo Chê-chu". Giới chức quân sự Hàn Quốc và Trung Quốc có thể sẽ thảo luận về vấn đề này trong khuôn khổ hội đàm chiến lược song phương ngày 28-11.

Mỹ đã chỉ trích mạnh mẽ động thái này của Trung Quốc. Nhà Trắng cho rằng, "diễn biến leo thang nguy hiểm" này làm gia tăng căng thẳng khu vực, ảnh hưởng tới lợi ích của Mỹ và các đồng minh. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Chắc Hây-gơ trong một tuyên bố đã nói: "Chúng tôi coi diễn biến này là một mưu toan gây mất ổn định nhằm thay đổi hiện trạng tại khu vực. Hành động đơn phương này làm tăng nguy cơ bất hòa và tính toán sai lầm". Ông chủ Lầu Năm Góc cũng khẳng định, quần đảo Xen-ca-cư do Nhật Bản kiểm soát thuộc khu vực bảo vệ theo tinh thần Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật. Điều này có nghĩa rằng, Oa-sinh-tơn sẽ bảo vệ đồng minh của mình trong trường hợp xảy ra xung đột quân sự với Trung Quốc. Không chỉ khẩu chiến, các bên còn tổ chức các hoạt động quân sự để khẳng định lập trường trong khu vực này.

Bác bỏ mọi sự phản đối của các nước, Bắc Kinh đã biện minh rằng, ADIZ trên biển Hoa Đông được thiết lập "với mục đích bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh không phận và địa phận, cũng như trật tự bay. Đây là biện pháp cần thiết của Trung Quốc để thực hiện quyền tự vệ của mình. Động thái này không đối phó hay nhắm trực tiếp vào quốc gia cụ thể nào. Nó không tác động đến quyền tự do bay trong không phận liên quan và Trung Quốc có cơ sở pháp lý chắc chắn và phù hợp với thông lệ quốc tế chung".

Mối nguy hiểm mới

Khả năng Trung Quốc lập ADIZ mới ở biển Hoa Đông đã được biết đến từ đầu tháng này, khi hãng tin Kyodo của Nhật Bản có được một tài liệu nội bộ của Quân Giải phóng nhân dân Trung Quốc bàn về ADIZ. Ở thời điểm đó, Kyodo đã lưu ý rằng, ADIZ của Trung Quốc chắc chắn sẽ chồng lấn với ADIZ của Nhật Bản, đồng thời cho biết "những khu vực như vậy được thiết lập bởi các nước dựa trên luật pháp của mình, không hề có luật pháp quốc tế liên quan đến việc thiết lập này" và mối nguy của ADIZ mới nằm ở chỗ đó.

Chuyên gia về quan hệ Trung - Nhật ở Trung Quốc Lưu Giang Vĩnh cho rằng, khả năng xảy ra những tính toán sai lầm sẽ gia tăng vì không phận phía trên quần đảo Điếu Ngư/Xen-ca-cư là quá nhỏ nên rất dễ dẫn đến khả năng hai máy bay phản lực bay với tốc độ cao đâm vào nhau.

Máy bay quân sự cảnh báo sớm Y-8 của Trung Quốc bay trên không phận giữa đảo chính của tỉnh Ô-ki-na-oa và đảo nhỏ hơn Mi-y-a-cô ở miền Nam Nhật Bản do Lực lượng phòng không Nhật Bản chụp được hôm 27-10-2013.  Ảnh: Bộ Quốc phòng Nhật Bản

Ông Giun Ô-cư-mư-ra thuộc Viện Nghiên cứu các vấn đề toàn cầu Meiji của Nhật Bản nhận định: "Chắc chắn trong thời gian tới, sẽ có một loạt chuyến bay của Trung Quốc vào không phận Nhật Bản, các máy bay chiến đấu của Nhật Bản sẽ được lệnh xuất kích, sẽ có một cuộc khẩu chiến trên không và rất có thể sẽ có những tiếng súng, mặc dù tôi cho rằng, đó sẽ không phải là những phát súng nguy hiểm. Mặc dù không bên nào muốn đẩy tình hình đến mức độ nghiêm trọng hơn, nhưng những sự thay đổi cũng đồng nghĩa với việc nhiều khả năng xảy ra những tính toán sai lầm nghiêm trọng".

Chuyên gia Viện Viễn đông Nga Va-lơ-ri Ki-xta-nốp cũng lưu ý rằng: "Như vậy là ở đó có hai khu vực nhận dạng quốc phòng chồng lên nhau của Nhật Bản và Trung Quốc. Điều này tất nhiên là rất nguy hiểm. Tình hình rất đáng lo ngại, triển vọng tranh chấp không rõ ràng, bởi vậy, bất cứ lúc nào cũng có khả năng ai đó mất bình tĩnh và trường hợp như vậy có thể dẫn đến sự cố quân sự. Hậu quả sẽ khôn lường, nếu xét rằng đứng đằng sau Tô-ki-ô là Oa-sinh-tơn".

Mạng tin Sankei Express (Nhật Bản) cho rằng, quy định nêu trên của Bắc Kinh đối với ADIZ mới rõ ràng là nhằm giới hạn hoạt động của Lực lượng phòng vệ trên không của Nhật Bản và Quân đội Mỹ tại Nhật Bản, cụ thể là các cuộc diễn tập ở vùng này. Quân đội Trung Quốc cho đến nay vẫn nói rằng, ADIZ của Nhật Bản là không có căn cứ pháp lý quốc tế và thường xuyên cho máy bay chiến đấu đi vào khu vực này. Bởi thế, Nhật Bản và Mỹ nhiều khả năng sẽ phớt lờ ADIZ của Trung Quốc và tiếp tục các hoạt động như thường lệ. Khi đó, nếu Không quân Trung Quốc có phản ứng quá khích thì nguy cơ xảy ra xung đột vũ trang là rất lớn.

Rõ ràng, việc Trung Quốc lập khu kiểm soát phòng không mới chỉ khiến khu vực biển ở Đông Bắc Á thêm căng thẳng và tình hình sẽ khó giảm nhiệt một khi không ai trong số các bên thỏa hiệp lợi ích của họ trong luật chơi mới này.