Tiếng sáo trong như suối chảy, gió đùa

Đã sống trọn 77 mùa măng trên đỉnh Trường Sơn, cũng như bao đồng bào Bru - Vân Kiều khác, già làng Hồ Ai được sinh ra và lớn lên giữa cái nôi văn hóa của miền Tây Quảng Bình. Đồng bào Bru-Vân Kiều nơi đây quan niệm, dân ca không chỉ thông thường là hình thức giải trí mà đã trở thành bản sắc gắn với tín ngưỡng và truyền thống của dân tộc mình. Dù lên nương hay xuống suối, dù sinh hoạt lễ hội hay trong lao động sản xuất, lúc tâm tình trai gái thì những câu dân ca vẫn gần gũi, đằm thắm, mộc mạc vút bay giữa núi rừng Trường Sơn.

Bà con ở xã Trường Sơn bảo, mỗi khi tiếng sáo của già Hồ Ai cất lên, người ta nghe trong đó vừa như có tiếng nước róc rách từ trên nóc núi chảy xuống thung Khe Cát, vừa như có tiếng gió rào rạt chơi cút bắt trên đỉnh rừng… Nổi tiếng khắp vùng về "thói quen" ham đàn, ham sáo, 12 tuổi, Hồ Ai đã thuộc làu làu từng khúc nhạc, từng điệu múa của dân tộc mình. Từ tiếng sáo pi du dương, trầm bổng đến những điệu múa, khúc đàn, đoạn nhạc reo vui như nước suối nguồn, già đều thuộc làu làu. 17 tuổi, Hồ Ai đã có thể chơi thành thục hầu hết các loại nhạc cụ của dân tộc mình.

Một đời bền bỉ giữ lửa cho chính mình và cho bản làng, già Hồ Ai trở thành một trong những người tài hoa nhất trong việc chế tác và sử dụng các loại nhạc cụ truyền thống của người Bru-Vân Kiều như: Chiêng, sáo khơ-lui, sáo sui, sáo pi, ta-riêng, đàn pơ-lựa, đàn tính-tùng; hát si-nớt, hát tà-oải và nắm giữ nhiều nghi thức, nghi lễ trong các lễ hội cúng tế truyền thống của dân tộc mình… Trong đó, già đặc biệt coi trọng tiếng sáo pi trong mạch nguồn văn hóa của người Bru - Vân Kiều. Bởi theo già thì sáo pi là nhạc cụ duy nhất được cất lên cả khi vui và khi buồn. Đó là tiếng sáo linh thiêng của người Bru - Vân Kiều khi thực hiện các nghi thức thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các vị thần.

Thổi cho chúng tôi nghe một khúc giao duyên, già Hồ Ai bảo, tuy chỉ làm bằng tre như những cây sáo khác, song âm thanh của tiếng sáo pi giống như một thứ ánh sáng tâm linh, dẫn dụ người Bru - Vân Kiều biết cách để mở ra cánh cửa nội tâm. Đồng thời, tiếng sáo cùng với niềm tin tín ngưỡng và các giá trị văn hoá khác tạo nên sợi dây bền chặt, kết nối những người con của núi rừng sinh sống trên đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.

Trước đây, vào những ngày lễ hội, tiếng sáo pi của người Bru - Vân Kiều lại vang lên lảnh lót gọi hồn thiêng núi rừng và gợi mở về một thế giới tâm linh huyền bí. Âm thanh đó phản ánh một đời sống văn hóa phong phú, độc đáo của người Bru - Vân Kiều. Thế nhưng những năm gần đây, cuộc sống vật chất của người Bru - Vân Kiều tuy có khá lên, nhưng tiếng sáo pi thì đã thưa vắng. Già Hồ Ai vô cùng lo lắng khi nhiều năm liền, bản làng không còn tổ chức các lễ hội như lấp lỗ (gieo trồng), lễ mừng lúa mới… Tiếng sáo pi cùng với nhiều loại nhạc cụ khác của người Bru - Vân Kiều đã không còn cơ hội để cất lên.

Đã có lần, trước bàn thờ tổ tiên, thần rừng, già Hồ Ai thú nhận: "Hỡi Giàng, hỡi tổ tiên của người Bru - Vân Kiều, Hồ Ai con có tội nhiều lắm, cây sáo pi này không biết truyền lại cho đứa con, đứa cháu nào. Chúng nó không muốn thổi cây sáo, hát bài hát của người Bru - Vân Kiều nữa rồi…". Thực tế thúc giục già hành động, nhiều năm qua, già đi đến từng nhà, vào từng xóm để nói cho mọi người nghe về văn hóa truyền thống của người Bru - Vân Kiều, về ý nghĩa và giá trị của cây sáo pi. Già còn lơi cả việc nương rẫy để tham gia mở các lớp truyền dạy sáo cho thanh niên trẻ trong các bản.

Khơi dòng văn hóa cổ

 Công sức của người nghệ nhân núi rừng ấy đã không uổng phí. Âm nhạc và các giá trị truyền thống đã quay về với đời sống văn hóa cộng đồng người Bru - Vân Kiều. Nhiều người trẻ đã nối tiếp, thổi được sáo pi và chơi thành thạo các loại nhạc cụ của người Bru - Vân Kiều. Tiếng lòng của già Hồ Ai cũng có thêm nhiều tri kỷ tiếp sức cùng phục dựng lại nhiều nét văn hóa cổ xưa. Cũng từ đây, mà nhiều câu lạc bộ, nhiều mô hình dân ca, nhạc cụ dân tộc đã và đang được quần chúng gìn giữ và lưu truyền. 

 Càng vui hơn khi mấy năm gần đây, ngành Văn hóa Quảng Bình đã có nhiều hình thức để khơi nguồn và bảo tồn dân ca của người Vân Kiều, Pa Kô như: Mở lớp sáng tác dân ca, Liên hoan hát dân ca, mở lớp tập huấn dân ca hoặc mới đây nhất là dự án "Đưa âm nhạc truyền thống vào nhà trường, khơi dậy và lưu giữ những tinh hoa văn hóa của người Bru - Vân Kiều" đã thu hút được nhiều thế hệ tham gia, họ là những người của câu lạc bộ dân ca ở cơ sở, những người làm công tác văn hóa, những hạt nhân có năng khiếu văn nghệ của người dân tộc thiểu số...

Ka lơi, Cha chấp, Adên, Tà oải… những làn điệu dân ca Bru - Vân Kiều được các nghệ nhân thể hiện và dịch từ tiếng địa phương sang ngôn ngữ thuần Việt. Với nội dung phản ánh là đón mừng làng mới, tìm hiểu tình yêu đôi lứa, lời tỏ tình với người thiếu nữ, những khúc tự sự, gửi dòng tâm sự... những làn điệu thể hiện những suy tư, triết lý về tự nhiên, xã hội và khơi dậy tâm hồn, tình cảm, lý tưởng thẩm mỹ về tính cách dân tộc bằng âm thanh, nhịp điệu, giai điệu qua mỗi ca từ... Các học viên tham gia lớp học sẽ được tiếp cận với từng lòng bản của điệu dân ca, điệu đàn, sáo… từ những nghệ nhân có kinh nghiệm sưu tầm và truyền dạy.

Từ những lớp học được tạo nên bằng nỗ lực, trách nhiệm của các ngành chức năng, chính quyền địa phương và tâm huyết, tài năng của các nghệ nhân dân gian như thế, một thế hệ thanh, thiếu niên Bru - Vân Kiều có năng khiếu về âm nhạc đã xuất hiện. Rồi đây, những gương mặt trẻ như Hồ Nhớ, Hồ Dự (bản Khe Cát), Hồ Số (bản Cổ Tràng), Đinh Thị Ren và Nguyễn Thị Nhung (hai học sinh người dân tộc Bru - Vân Kiều xã Trường Sơn hiện đang theo học tại trường Phổ thông dân tộc bán trú - Trung học cơ sở Trường Sơn)… sẽ là những người thay thế Hồ Ai giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình. "Tiếng sáo pi, sáo khui và nhiều làn điệu truyền thống của người Bru - Vân Kiều bây giờ đã có nhiều người học rồi. Bây giờ tôi có chết cũng yên lòng" - già Hồ Ai bộc bạch.

  "Việc khơi nguồn, bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc của người Bru - Vân Kiều là một việc làm có ý nghĩa hết sức quan trọng. Bởi, nó không chỉ lưu giữ được những giá trị truyền thống, tránh được nguy cơ thất truyền, mà điều quan trọng hơn nữa là, những giá trị ấy sẽ được neo giữ trong những tâm hồn trẻ, để mai này song hành cùng họ đi đến tương lai. Già Hồ Ai, cùng với một số ít các nghệ nhân cao tuổi khác là những hạt giống quý báu nắm giữ các tinh hoa văn hóa phi vật thể của người Bru-Vân Kiều ở xã Trường Sơn. Giờ đây, khi nhắc đến già Hồ Ai, các bậc cao niên cũng như nhiều cán bộ ở đây luôn dành những tình cảm và sự kính trọng, biết ơn sâu sắc". Đó là những lời tâm sự chân thành của lãnh đạo xã Trường Sơn.

Nghe điều ấy, già Hồ Ai móm mém cười. Ông đâu nghĩ mình có đóng góp gì to lớn đối với cộng đồng thôn bản, mà chỉ đơn giản cho rằng, mình đã làm trọn bổn phận của một người con Bru - Vân Kiều được đất trời ban cho tài hoa và lòng nhiệt huyết.

Phạm Vân