Người dân Lý Sơn (Quảng Ngãi) vui mừng đón Thủ thướng Nguyễn Tấn Dúng ta thăm đảo trong ngày khánh thành công trình điện cáp ngầm nối đất liền với đảo Lý Sơn.

Điện mù u một thời âm u đảo

Dự án lưới điện quốc gia bằng cáp ngầm ra đảo Lý Sơn đóng điện kỹ thuật và vận hành an toàn thông suốt từ ngày 15-9-2014. Công trình có tổng trị giá 652 tỷ đồng (tổng mức đầu tư cho cả hệ thống điện trên đảo là gần 679 tỷ đồng). Đối với người dân trên đảo, đó là sự kiện bước ngoặt trong cuộc đời. Còn đối với những người cao niên sống trọn đời ở đảo thì "có điện lưới vui như ngày Tết và là ngày vui nhất của đảo Lý Sơn".

Trong ngôi nhà nhỏ ở thôn Tây, xã An Vĩnh, ông Nguyễn Cậu, 75 tuổi, kể lại những nỗi khổ mà cả đời ông đã trải qua. Ông kể, mấy chục năm trước, đảo Lý Sơn hoang vu với tên gọi là Cù Lao Ré. Đêm về, đảo được thắp sáng bằng ngọn đèn dầu mù u và bời lời. Thời đó, trên đảo có những cánh rừng bạt ngàn xung quanh miệng hồ Thới Lới. Mạch nước từ khe núi đã nuôi rừng mù u xanh tốt. Để có nguồn năng lượng thắp sáng, người dân đều trồng mù u quanh nhà.

"Tháng ba đi hái mù u/Mang về thắp sáng bớt âm u đảo buồn...", cứ đến mùa nắng, đàn ông đi biển, còn đàn bà, con gái ở nhà thì lên núi hái quả mù u phơi khắp đảo, rắc trên mái nhà, trải đầy bãi cát trắng hoang sơ. Những đứa trẻ da đen láng đùa nghịch với trái mù u và làm bi ném chơi. Còn những người phụ nữ thì hằng ngày còng lưng đập trái, xắt mỏng, phơi khô trong cái nắng hanh hao của đảo. Nhựa mù u chảy ra ram ráp như chất đường màu vàng sánh. Phơi khoảng một tuần lễ thì mọi người cõng bao mù u xuống "nhà máy lọc dầu" để ép dầu thắp sáng và tích trữ cho mùa mưa.

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã phát biểu: "Tổ quốc ta, dân tộc ta, Đảng, Nhà nước ta mãi mãi ghi nhớ, biết ơn các thế hệ người Việt Nam, đồng chí, đồng bào đã anh dũng hy sinh xương máu và cả tính mạng của mình vì độc lập, tự do, thống nhất, vì chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; chúng ta mãi mãi ghi nhớ biết ơn các thế hệ người Việt Nam đã hy sinh xương máu vì chủ quyền của Hoàng Sa và Trường Sa, vì chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Đội hùng binh Hoàng Sa Bắc Hải sẽ sống mãi với Tổ quốc Việt Nam".

Trên đảo thời đó chỉ có hai cơ sở lọc dầu, đó là của ông Hai Quyến, xã An Hải và ông Tư, xã An Vĩnh. Mù u khô được hai lò này đưa lên hấp, sau đó gói thành bánh và đưa vào ép dầu. "Nhà máy lọc dầu" của đảo đơn giản chỉ là chiếc lò hấp, mấy chiếc bàn ép. Tại đây, suốt ngày phát ra âm thanh lách cách của đòn ép, khói bếp mù mịt. Mù u hấp lên có mùi thơm nhẹ và lan tỏa khắp đảo.

Bên cạnh mù u còn có quả cây bời lời cũng được ép lấy dầu. Dầu bời lời được ép ra, đổ vào ống tre để cô đặc thành những cây nến vàng dùng thắp sáng. Khi màn đêm buông xuống, đảo lại lập lòe ánh đèn mù u cô quạnh. Hết mùa mù u và bời lời, hai "nhà máy lọc dầu" trên đảo tiếp tục làm nhiệm vụ ép dầu lạc. Mùa lạc trên đảo nhộn nhịp như vào hội. Lạc được hái về phơi khô, giã nát bằng cối đá, sau đó được mang đến lò để hấp và ép ra dầu. Dầu lạc cũng có thể thắp thay đèn dầu, nhưng người dân trên đảo thường sử dụng dầu lạc để nấu ăn, khi hết dầu mù u và bời lời thì mới sử dụng để thắp sáng trong nhà.

Ở đảo, học trò cặm cụi học chữ bên ngọn đèn mù u. Ngày khao lề thế lính Hoàng Sa, ngôi đình làng rực sáng bởi những ngọn đèn mù u khắp gian thờ. Những ngọn lửa mù u phả ánh sáng chập chờn trong những ngôi nhà đơn sơ trên đảo soi bóng những người đàn bà đêm đêm đợi chồng đi đánh cá trở về. Khi màn đêm buông xuống, tiếng tù và, tiếng ống tre vang lên từ bến Đình báo hiệu có thuyền cập vào bờ, những người đàn bà bê chiếc đĩa đựng dầu mù u và bước nhẹ nhàng ra bến, mong gặp chồng, con. Đèn tắt thì họ xúm vào chia nhau ngọn lửa leo lắt, phập phù để nhìn mặt những người đàn ông đen nhẻm bước lên từ con thuyền nan.

Ông Nguyễn Cậu, 75 tuổi, đặt bàn thờ Bác Hồ trước nhà để mừng có điện.

Cáp ngầm - điện lưới ra đảo

Sau giải phóng miền Nam (4-1975), đảo Lý Sơn vẫn chìm trong cảnh ánh đèn dầu. Nguồn dầu thắp đã thay cho thời mù u. Ước mơ có điện là điều xa vời đối với người dân trên đảo. Tháng 1-2007, UBND tỉnh Quảng Ngãi trao giấy chứng nhận đầu tư dự án điện gió ở đảo Lý Sơn cho Công ty Cổ phần Điện gió Lý Sơn được liên doanh từ các công ty của Cộng hòa Liên bang Đức. Theo thiết kế sẽ xây dựng nhà máy có công suất 8-10MW, với tổng vốn đầu tư giai đoạn 1 là trên 80 tỷ đồng. Cuối cùng, dự án này đã dừng lại vì lượng gió không ổn định. Dân đảo lại một phen mừng hụt.

Tháng 7-2009, Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam đã tổ chức lễ khởi công xây dựng Nhà máy Nhiệt điện Lý Sơn với tổng vốn đầu tư hơn 237 tỷ đồng. Người dân lại lần thứ 2 mừng hụt vì dự án không khả thi và phải dừng lại.

Vậy là giải pháp cuối cùng vẫn là nâng cấp cỗ máy diesel đang phát điện 340kw trên đảo. Mỗi đêm phát điện 6 giờ theo kiểu chẵn lẻ, hôm nay xã An Vĩnh có điện thì ngày mai đến lượt xã An Hải. Đảo bức bối vì không có điện. Ngư dân muốn mua một cây đá ướp lạnh cũng phải chạy vào đất liền.

Và lần này thì câu chuyện đèn mù u, điện chẵn lẻ đã chấm dứt. Ngày 26-8-2014, liên doanh nhà thầu Prysmian - Thái Dương đã chính thức khởi công lắp đặt tuyến cáp ngầm dài hơn 27km từ xã Bình Hải (huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi) ra huyện đảo Lý Sơn trị giá hơn 652 tỷ đồng. Sau 14 ngày thi công khẩn trương, cáp ngầm đã kéo vào bờ đảo Lý Sơn. Ngày 15-9, tuyến cáp ngầm 22kv đóng điện kỹ thuật thành công. Sau đảo Lý Sơn đến đảo Cù Lao Chàm, tỉnh Quảng Nam cũng sẽ có điện cáp ngầm.

Thi công cáp ngầm ra đảo Lý Sơn.

Người dân đảo Lý Sơn bừng bừng niềm vui vì điện đã sáng tỏ. Ngày khánh thành, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ra thăm bà con trên đảo, đến viếng Âm linh tự và mộ lính Hoàng Sa tại xã An Vĩnh. Thủ tướng kính cẩn dâng hương tưởng nhớ những người lính Hoàng Sa anh dũng hy sinh, rồi ra thăm khu mộ gió binh phu Hoàng Sa đã tan vào biển cả.

Ông Bùi Hữu Nghĩa, thủ từ Âm linh tự chia sẻ: "Chúng tôi rất xúc động khi Thủ tướng đến nơi thiêng liêng nhất của đảo để tưởng nhớ anh linh các chiến sĩ Hoàng Sa. Chúng tôi sẽ giáo dục con cháu không bao giờ rời bỏ Hoàng Sa, nơi tiền tiêu mà tổ tiên, ông bà đã phải đổ biết bao xương máu mới giữ được".