Biên phòng - Miền núi phía Bắc, mùa xuân về tràn ngập những cơn gió gọi chồi non hé nở. Ong bướm tíu tít lượn quanh những đóa hoa rừng sặc sỡ. Chim chóc líu lo chuyền cành báo hiệu mùa xuân đến. Các làng bản thanh bình cũng tưng bừng chuẩn bị đón xuân. Những mỹ tục thanh cao nhất đều được phô diễn trong dịp này. Với người Dao Tuyển, nổi bật tục hát hội đầu xuân, tiếng Dao Tuyển gọi là Ăy chừu gôồng jủng.
 |
| Hát đối đáp đầu xuân ở Bản Lang, Phong Thổ, Lai Châu. Ảnh: Bảo tàng dân tộc tỉnh Lai Châu |
Người Dao Tuyển là một nhóm ngành của dân tộc Dao, cư trú chủ yếu ở bốn tỉnh Lào Cai, Lai Châu, Tuyên Quang và Hà Giang với dân số gần 48 ngàn người. Họ có nền văn hóa phong phú, độc đáo, trong đó có tục hát mừng xuân.
Theo phong tục truyền thống, hằng năm, từ ngày mùng hai đến ngày rằm tháng Giêng, người Dao Tuyển thường tổ chức hát giữa nam thanh niên làng này với nữ thanh niên làng khác. Để chuẩn bị cho cuộc hát, nam nữ thanh niên phải học hát từ trong năm, sau khi mùa vụ đã thu hoạch xong.
Từ khoảng giữa tháng mười âm lịch, khi ngô đã đầy gác, thóc đã đầy kho, nam nữ thanh niên đến nhà thầy hát (ăy jủng say) của làng để học hát. Thầy hát phải kèm cặp, hướng dẫn cho thanh niên học hát, đồng thời viết thư "thách hát" để mời thanh niên làng bên. Nội dung thư ôn hòa, nhã nhặn; đặc biệt có giao ước số lượng người tham gia cùng ngày, giờ, địa điểm cụ thể.
Thư được viết trên giấy dó, đựng trong phong bao màu đỏ, buộc kèm ba gói thuốc lào, gọi là Ken pụ (phong thư) rồi cho người đi đưa cho trưởng làng bên được thách. Khi đưa phong thư, phải đưa kèm ba đôi hào bạc (tòng xình) dành cho trưởng làng, già làng và thầy hát làng đó - mỗi người một đôi. Theo phong tục truyền thống, bên thách hát bao giờ cũng là nữ và bên nhận lời thách bao giờ cũng là nam.
Đến ngày hẹn, trai làng được thách hát do ông Ăy jủng say làng đó dẫn đầu mặc trang phục truyền thống đến làng thách hát. Cách làng khoảng vài trăm mét, tốp thanh niên cất tiếng hát gọi chào: "Theo hướng gió thổi đường đưa đến/Làng giàu gái đẹp có cho vào...". Tốp thiếu nữ hát trả lời: "Cổng làng rộng mở đón khách quý/Cùng hát ngàn lời đón hương xuân...".
Xong màn hát chào hỏi, đoàn thiếu nữ dẫn đoàn thanh niên vào làng, chọn một vườn cây hay một ngọn đồi thoáng đãng, mát mẻ làm địa điểm hát. Sau một hồi hát trò chuyện (Tỏn sa jủng), cuộc hát chuyển sang nội dung hát giao duyên (Tì oi jủng). Đến bữa tối, già làng mời đoàn hát của cả hai làng về nhà mình ăn cơm, uống rượu. Cơm rượu xong, mọi người ra sân đốt lửa tiếp tục cuộc hát.
Đến khoảng canh hai, bên khách (đoàn nam) bịn rịn chia tay, thiếu nữ sẽ tặng chàng trai mình ưng một cái túi đeo thổ cẩm, một chiếc khăn và một quả còn. Chàng trai tặng lại cô gái đó một chiếc nhẫn bạc. Theo phong tục, đó là việc trao đổi kỷ vật làm tin. Bên nữ hát tiễn khách ra khỏi làng. Bên nam hát tạm biệt và hẹn gặp lại trong dịp hát năm sau. Những đôi nam nữ đã trao nhau kỷ vật làm tin sau đó sẽ thưa chuyện với cha mẹ để chuẩn bị làm lễ so tuổi (mai neng). Nếu kết quả thuận lợi thì sau kỳ thu hoạch tới sẽ tổ chức đám cưới (ay con).
Từ hát mừng xuân đến xe duyên hạnh phúc, trai gái người Dao Tuyển cứ thế lần lượt nên vợ nên chồng. Tình yêu không bao giờ đẹp hơn thế. Mỹ tục ấy đã cùng với cảnh sắc thiên nhiên tô đẹp cho sắc xuân núi rừng thêm nồng nàn, ấm áp.
