Các nghệ nhân ở huyện Nam Đông đang nỗ lực giữ gìn tượng nhà mồ trước nguy cơ mai một. Ảnh: Châu An

Xã Thượng Long, huyện Nam Đông là một trong những nơi còn lưu giữ được văn hóa về nhà mồ và tượng nhà mồ của đồng bào Cơ Tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế. Nghệ nhân Ta Rương Via (59 tuổi) là một trong số ít người hiện nay am hiểu sâu sắc về nghề tạc tượng nhà mồ.

Trò chuyện với nghệ nhân Via được biết, tục làm nhà mồ là tín ngưỡng dân gian hướng về cội nguồn, tổ tiên của người dân Cơ Tu. Kiến trúc nhà mồ được xây dựng bằng hình chữ nhật hoặc hình vuông, có chạm khắc nhiều hoa văn, phần trên có mái che, quanh các trụ được chạm khắc những con vật quen thuộc trong đời sống của người Cơ Tu như chim, rắn, kỳ đà... Riêng cỗ quan tài bằng gỗ có hình dạng như một chiếc thuyền độc mộc, trên đó được chạm khắc những hoa văn độc đáo và không thể thiếu biểu tượng đầu trâu.

Cùng với đó, tạc tượng nhà mồ cũng tái hiện một cách đầy đủ nhất toàn bộ đời sống văn hóa của người Cơ Tu. Trong quan niệm của người Cơ Tu bao đời nay, khi một người về với thế giới bên kia thì họ phải mang những tập tục, văn hóa của đồng bào mình đi theo. Vì thế, nhiều người trước khi mất thường căn dặn con cháu tạc tượng gỗ để đặt lên quan tài.

Nói về phong tục đặt tượng tại nhà mồ của người Cơ Tu, nghệ nhân Via chia sẻ: "Sau khi đưa quan tài đặt vào nhà mồ thì gia chủ sẽ làm lễ đặt mâm bằng gỗ, có 4 bức tượng nhà mồ ở 4 góc ngay phía trên quan tài, nhằm thể hiện lòng biết ơn của người sống với người đã mất".

Với hơn 40 năm kinh nghiệm trong nghề tạc tượng nhà mồ, nghệ nhân Via cho biết thêm: "Để tạc tượng nhà mồ, người ta phải tìm loại gỗ đẹp, tốt và đẽo lấy phần lõi. Ngoài ra, những hoa văn, họa tiết màu sắc khác nhau trên tượng, đều được lấy từ tự nhiên như màu của lá cây, hay từ những viên đá màu được tìm ở bờ sông, bờ suối đem về giã mịn".

Việc chế tác tượng nhà mồ của người Cơ Tu ở huyện Nam Đông cũng hết sức độc đáo, với nhiều bức tượng khác nhau. Ngoài những bức tượng thể hiện cảm xúc đau buồn khi người thân ra đi mãi mãi, thì tượng nhà mồ còn được chế tác thành những hình thù thể hiện nét sinh hoạt văn hóa của người Cơ Tu như người đàn ông đánh trống, thổi kèn, người phụ nữ múa điệu múa truyền thống...

Tuy nhiên, hiện nay, tượng nhà mồ của người Cơ Tu đang dần bị biến dạng. Cụ thể, ở nhiều nơi, tượng nhà mồ thay vì làm bằng gỗ lại được bê tông hóa hay chất liệu hóa trang, màu sắc trang trí cũng được thay thế bằng sơn... Mặc dù vậy, nó vẫn mang dấu ấn rất riêng của người Cơ Tu.

Nghệ nhân Hồ A Linh, ở xã Thượng Long, cũng là một người có thâm niên trong tạc tượng nhà mồ cho hay: "Cách thức chế tác tượng rất khó học, đòi hỏi người học phải kiên nhẫn, chịu khó. Trong khi đó, những người chế tác thành thạo tượng nhà mồ chỉ còn đếm trên đầu ngón tay, còn lớp trẻ ngày nay lại không mấy mặn mà. Có lẽ vì thế mà tượng nhà mồ truyền thống dần không còn nữa hoặc có thì cũng bị biến dạng nhiều".

Theo ông Ta Rương Mão, cán bộ văn hóa xã Thượng Long, người đã nhiều năm nghiên cứu về văn hóa tượng nhà mồ của người Cơ Tu cho biết: "Nhà mồ và tạc tượng nhà mồ phản ánh đời sống xã hội, tín ngưỡng dân gian truyền trống của đồng bào dân tộc Cơ Tu. Thế nhưng, hiện người Cờ Tu có kinh nghiệm tạc tượng không nhiều, hơn nữa, để làm một nhà mồ truyền thống phải tốn nhiều công sức và kinh phí, cộng thêm sự giao thoa văn hóa khiến cho việc tạc tượng nhà mồ của người Cơ Tu trên địa bàn hiện không còn giữ được nguyên bản. Điều này đang làm mờ dần nét văn hóa độc đáo của người dân Cơ Tu".

Trước thực trạng những giá trị văn hóa của dân tộc đang dần bị mai một, UBND huyện Nam Đông đã lập nhiều phương án để gìn giữ văn hóa truyền thống của người Cơ Tu. Trong đó, đặc biệt chú trọng đến việc phục hồi nhà mồ và tượng nhà mồ, nhằm bảo tồn những giá trị truyền thống trong đời sống tâm linh bao đời nay của người Cơ Tu.

Châu An