Biên phòng - Gần một thế kỷ lãnh đạo cách mạng, vấn đề xây dựng văn hóa, con người Việt Nam luôn được Đảng nhận thức là công việc rất "hệ trọng", chính sách lớn trong chiến lược phát triển của quốc gia dân tộc. Cách mạng Việt Nam luôn vận động, trong quỹ đạo ấy, Đảng luôn theo sát thực tiễn, xây dựng chủ trương, chính sách cách mạng phù hợp.
Do hoàn cảnh lịch sử quy định, cho nên quan điểm xây dựng phát triển nền văn hóa, con người của Đảng cũng khắc đậm "dấu ấn lịch sử", thể hiện khá rõ trong nội dung nhiều văn kiện chính trị lớn (Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943; Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991; Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc năm 1998; Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước năm 2014). Nhìn một cách tổng thể (dọc theo lịch sử cách mạng) cho thấy tư duy xây dựng văn hóa, con người Việt Nam của Đảng có sự phát triển không ngừng "ngày càng hoàn thiện".
Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (5-2014) của Đảng là sự tiếp nối thuộc tính "hoàn chỉnh lý luận", nhằm thúc đẩy tiến trình đổi mới giành nhiều thắng lợi bền vững. Đáng chú ý là Đảng ra nghị quyết về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam (Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9-6-2014) vào thời điểm này là vấn đề mang tính cấp bách, bởi những lý do cơ bản:
Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) về văn hóa được xây dựng trong thời kỳ nước ta mới bắt đầu thực hiện kinh tế thị trường, chưa thấy hết mặt trái của cơ chế thị trường. Sau hơn 15 năm từ khi Nghị quyết Trung ương 5 ra đời, tình hình thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề mới. Vì vậy, cần bổ sung, sắp xếp, hoàn thiện lại chủ trương, quan điểm, nhiệm vụ, giải pháp.
Quá trình nước ta đẩy mạnh hội nhập, hợp tác quốc tế, trong điều kiện thế giới bùng nổ phương tiện thông tin truyền thông, nhất là mạng internet tác động "gây hại" trên nhiều lĩnh vực, đòi hỏi phải có quan điểm, giải pháp chỉ đạo mới trong xây dựng văn hóa và con người.
Trong xã hội nước ta đã và đang xuất hiện sự xuống cấp nhiều mặt, nhất là sự phai nhạt lý tưởng, niềm tin, coi thường đạo lý, kỷ cương phép nước, suy thoái về đạo đức, lối sống, tệ tham nhũng, lãng phí. Sự xâm nhập các sản phẩm, dịch vụ văn hóa trên nhiều địa bàn, tác động gây ảnh hưởng xấu đến nhiều giai tầng xã hội, đòi hỏi cần phải bổ sung lý luận, phát huy vai trò trách nhiệm quyết liệt của Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị để khắc phục.
Quá trình đổi mới ngày càng đi vào chiều sâu, trong khi nhận thức trong nhân dân về vị trí, vai trò văn hóa chưa thống nhất. Chất lượng khoa học trong chủ trương và hoạt động chỉ đạo các lực lượng xây dựng và phát huy vai trò văn hóa, con người phục vụ chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh còn nhiều mâu thuẫn, kém hiệu lực, chưa bảo đảm cho sự phát triển đất nước trong thời kỳ mới. Những điều kể trên tất yếu đặt ra phải thống nhất nhận thức, đổi mới tư duy, cách làm, huy động tối đa các nguồn lực cho phát triển văn hóa, đất nước ở thời kỳ mới.
Với tinh thần khẩn trương, nghiêm túc và trách nhiệm, với phương châm "kế thừa và phát triển", Hội nghị Trung ương 9 khóa XI của Đảng đã dân chủ thảo luận, quyết định những vấn đề lớn:
Một là, về tên gọi của nghị quyết mới. Sau nhiều cuộc thảo luận sôi nổi, với nhiều cách lập luận khác nhau, cuối cùng Nghị quyết Trung ương quyết định lấy tên nghị quyết là "Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước". Trong nội hàm tên nghị quyết, Đảng đã thêm từ "con người" sau từ "văn hóa". Điều này có tác dụng khắc phục cách hiểu sai lệch kéo dài của không ít người "coi văn hóa là những công việc, những hoạt động trên lĩnh vực văn hóa (như múa hát, biểu diễn, lễ hội...)"; vừa định hướng thống nhất trong nhận thức cho toàn Đảng, toàn dân về "trọng tâm, cốt lõi" của xây dựng văn hóa Việt Nam là xây dựng con người.
Hai là, đánh giá tình hình và nguyên nhân 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về văn hóa. Nghị quyết Trung ương chỉ ra uu điểm, kết quả đạt được trên nhiều mặt nổi bật: Tư duy lý luận về văn hóa có bước phát triển; nhận thức về văn hóa của các cấp, các ngành và toàn dân được nâng lên. Thể chế văn hóa từng bước được xây dựng, hoàn thiện; đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng phong phú, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được phát huy, nhiều chuẩn mực văn hóa, đạo đức mới được hình thành.
Sản phẩm văn hóa, văn học nghệ thuật ngày càng phong phú, đa dạng, hệ thống thông tin đại chúng có bước phát triển mạnh mẽ, nhiều phong trào, hoạt động văn hóa đạt kết quả thiết thực; nhiều di sản văn hóa được bảo tồn, tôn tạo. Đội ngũ làm công tác văn hóa có bước trưởng thành, quyền tự do sáng tạo được phát huy. Giao lưu và hợp tác văn hóa quốc tế có nhiều khởi sắc.
Bên cạnh đó, Nghị quyết Trung ương cũng chỉ ra những hạn chế, khuyết điểm: Thành tựu đạt được chưa tương xứng, chưa đủ sức tác động có hiệu quả đối với xây dựng con người, văn hóa lành mạnh; tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng, ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội. Đời sống văn hóa tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, môi trường văn hóa có một số yếu tố thiếu lành mạnh, tệ nạn xã hội, tội phạm có chiều hướng gia tăng.
Chất lượng công tác tôn tạo, bảo tồn di sản văn hóa còn thấp; hệ thống thông tin thiếu, phát triển thiếu quy hoạch khoa học, có biểu hiện thương mại, sản phẩm văn hóa chất lượng thấp, có hại; cơ chế, chính sách chưa minh bạch, thiếu rõ ràng; đội ngũ cán bộ chuyên trách chưa đáp ứng. Với thái độ "nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật", Nghị quyết Trung ương chỉ ra nguyên nhân dẫn đến hạn chế, khuyết điểm trên; nhấn mạnh nguyên nhân chủ quan (do cấp ủy, chính quyền các cấp thiếu trách nhiệm, yếu kém năng lực).
Ba là, chỉ ra mục tiêu, quan điểm, nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời gian tới. Dựa vào kinh nghiệm xây dựng phát triển văn hóa những năm trước, căn cứ vào đặc điểm tình hình cụ thể, nhiệm vụ, mục tiêu cách mạng, Nghị quyết Trung ương đề ra mục tiêu xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học... bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Nghị quyết Trung ương đưa ra 5 quan điểm chỉ đạo xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước, văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học; phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo; xây dựng đồng bộ môi trường văn hóa, trong đó chú trọng vai trò của gia đình, cộng đồng. Chú ý đầy đủ yếu tố văn hóa và con người trong phát triển kinh tế; xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, nhân dân là chủ sáng tạo, đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng.
Để thúc đẩy hiện thực hóa quan điểm, Nghị quyết Trung ương chỉ ra 6 nhiệm vụ then chốt trong xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam trong thời gian tới: Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; xây dựng văn hóa trong chính trị và kinh tế; nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa; chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
Bốn là, đưa ra 4 nhóm giải pháp xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam: Nghị quyết Trung ương nhấn mạnh tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với lĩnh vực văn hóa; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về văn hóa; xây dựng đội ngũ làm công tác văn hóa đủ "đức, tài"; tăng cường nguồn lực cho phát triển văn hóa (vốn; khoa học và công nghệ; đất đai; tín dụng; thuế; quỹ khuyến học và phát triển tài năng...).
Có thể nói, sự ra đời của Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI đã kịp thời "chấn chỉnh" những biểu hiện sai lệch, tăng cường sự thống nhất trong nhận thức, tư tưởng, hành động của toàn xã hội. Với dung lượng ngắn gọn, cấu trúc lôgic, hành văn khúc triết, rõ ràng, mạch lạc, nội dung bao quát những quan điểm mới khoa học, thiết thực, Nghị quyết đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lý luận văn hóa, con người của Đảng, là tia sáng "soi đường, dẫn đường" cho nền văn hóa, con người Việt Nam trên con đường phát triển bền vững.
Hội nghị Trung ương 9 khóa XI (5-2014) của Đảng là sự tiếp nối thuộc tính "hoàn chỉnh lý luận", nhằm thúc đẩy tiến trình đổi mới giành nhiều thắng lợi bền vững. Đáng chú ý là Đảng ra nghị quyết về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam (Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9-6-2014) vào thời điểm này là vấn đề mang tính cấp bách, bởi những lý do cơ bản:
Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998) về văn hóa được xây dựng trong thời kỳ nước ta mới bắt đầu thực hiện kinh tế thị trường, chưa thấy hết mặt trái của cơ chế thị trường. Sau hơn 15 năm từ khi Nghị quyết Trung ương 5 ra đời, tình hình thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề mới. Vì vậy, cần bổ sung, sắp xếp, hoàn thiện lại chủ trương, quan điểm, nhiệm vụ, giải pháp.
Quá trình nước ta đẩy mạnh hội nhập, hợp tác quốc tế, trong điều kiện thế giới bùng nổ phương tiện thông tin truyền thông, nhất là mạng internet tác động "gây hại" trên nhiều lĩnh vực, đòi hỏi phải có quan điểm, giải pháp chỉ đạo mới trong xây dựng văn hóa và con người.
Trong xã hội nước ta đã và đang xuất hiện sự xuống cấp nhiều mặt, nhất là sự phai nhạt lý tưởng, niềm tin, coi thường đạo lý, kỷ cương phép nước, suy thoái về đạo đức, lối sống, tệ tham nhũng, lãng phí. Sự xâm nhập các sản phẩm, dịch vụ văn hóa trên nhiều địa bàn, tác động gây ảnh hưởng xấu đến nhiều giai tầng xã hội, đòi hỏi cần phải bổ sung lý luận, phát huy vai trò trách nhiệm quyết liệt của Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị để khắc phục.
Quá trình đổi mới ngày càng đi vào chiều sâu, trong khi nhận thức trong nhân dân về vị trí, vai trò văn hóa chưa thống nhất. Chất lượng khoa học trong chủ trương và hoạt động chỉ đạo các lực lượng xây dựng và phát huy vai trò văn hóa, con người phục vụ chiến lược phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh còn nhiều mâu thuẫn, kém hiệu lực, chưa bảo đảm cho sự phát triển đất nước trong thời kỳ mới. Những điều kể trên tất yếu đặt ra phải thống nhất nhận thức, đổi mới tư duy, cách làm, huy động tối đa các nguồn lực cho phát triển văn hóa, đất nước ở thời kỳ mới.
Với tinh thần khẩn trương, nghiêm túc và trách nhiệm, với phương châm "kế thừa và phát triển", Hội nghị Trung ương 9 khóa XI của Đảng đã dân chủ thảo luận, quyết định những vấn đề lớn:
Một là, về tên gọi của nghị quyết mới. Sau nhiều cuộc thảo luận sôi nổi, với nhiều cách lập luận khác nhau, cuối cùng Nghị quyết Trung ương quyết định lấy tên nghị quyết là "Về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước". Trong nội hàm tên nghị quyết, Đảng đã thêm từ "con người" sau từ "văn hóa". Điều này có tác dụng khắc phục cách hiểu sai lệch kéo dài của không ít người "coi văn hóa là những công việc, những hoạt động trên lĩnh vực văn hóa (như múa hát, biểu diễn, lễ hội...)"; vừa định hướng thống nhất trong nhận thức cho toàn Đảng, toàn dân về "trọng tâm, cốt lõi" của xây dựng văn hóa Việt Nam là xây dựng con người.
Hai là, đánh giá tình hình và nguyên nhân 15 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về văn hóa. Nghị quyết Trung ương chỉ ra uu điểm, kết quả đạt được trên nhiều mặt nổi bật: Tư duy lý luận về văn hóa có bước phát triển; nhận thức về văn hóa của các cấp, các ngành và toàn dân được nâng lên. Thể chế văn hóa từng bước được xây dựng, hoàn thiện; đời sống văn hóa của nhân dân ngày càng phong phú, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được phát huy, nhiều chuẩn mực văn hóa, đạo đức mới được hình thành.
Sản phẩm văn hóa, văn học nghệ thuật ngày càng phong phú, đa dạng, hệ thống thông tin đại chúng có bước phát triển mạnh mẽ, nhiều phong trào, hoạt động văn hóa đạt kết quả thiết thực; nhiều di sản văn hóa được bảo tồn, tôn tạo. Đội ngũ làm công tác văn hóa có bước trưởng thành, quyền tự do sáng tạo được phát huy. Giao lưu và hợp tác văn hóa quốc tế có nhiều khởi sắc.
Bên cạnh đó, Nghị quyết Trung ương cũng chỉ ra những hạn chế, khuyết điểm: Thành tựu đạt được chưa tương xứng, chưa đủ sức tác động có hiệu quả đối với xây dựng con người, văn hóa lành mạnh; tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong Đảng và trong xã hội có chiều hướng gia tăng, ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội. Đời sống văn hóa tinh thần ở nhiều nơi còn nghèo nàn, môi trường văn hóa có một số yếu tố thiếu lành mạnh, tệ nạn xã hội, tội phạm có chiều hướng gia tăng.
Chất lượng công tác tôn tạo, bảo tồn di sản văn hóa còn thấp; hệ thống thông tin thiếu, phát triển thiếu quy hoạch khoa học, có biểu hiện thương mại, sản phẩm văn hóa chất lượng thấp, có hại; cơ chế, chính sách chưa minh bạch, thiếu rõ ràng; đội ngũ cán bộ chuyên trách chưa đáp ứng. Với thái độ "nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật", Nghị quyết Trung ương chỉ ra nguyên nhân dẫn đến hạn chế, khuyết điểm trên; nhấn mạnh nguyên nhân chủ quan (do cấp ủy, chính quyền các cấp thiếu trách nhiệm, yếu kém năng lực).
Ba là, chỉ ra mục tiêu, quan điểm, nhiệm vụ xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam trong thời gian tới. Dựa vào kinh nghiệm xây dựng phát triển văn hóa những năm trước, căn cứ vào đặc điểm tình hình cụ thể, nhiệm vụ, mục tiêu cách mạng, Nghị quyết Trung ương đề ra mục tiêu xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học... bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.
Nghị quyết Trung ương đưa ra 5 quan điểm chỉ đạo xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước, văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học; phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người: Yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo; xây dựng đồng bộ môi trường văn hóa, trong đó chú trọng vai trò của gia đình, cộng đồng. Chú ý đầy đủ yếu tố văn hóa và con người trong phát triển kinh tế; xây dựng và phát triển văn hóa là sự nghiệp của toàn dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, nhân dân là chủ sáng tạo, đội ngũ trí thức giữ vai trò quan trọng.
Để thúc đẩy hiện thực hóa quan điểm, Nghị quyết Trung ương chỉ ra 6 nhiệm vụ then chốt trong xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam trong thời gian tới: Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh; xây dựng văn hóa trong chính trị và kinh tế; nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động văn hóa; phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường văn hóa; chủ động hội nhập quốc tế về văn hóa, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
Bốn là, đưa ra 4 nhóm giải pháp xây dựng nền văn hóa, con người Việt Nam: Nghị quyết Trung ương nhấn mạnh tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với lĩnh vực văn hóa; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về văn hóa; xây dựng đội ngũ làm công tác văn hóa đủ "đức, tài"; tăng cường nguồn lực cho phát triển văn hóa (vốn; khoa học và công nghệ; đất đai; tín dụng; thuế; quỹ khuyến học và phát triển tài năng...).
Có thể nói, sự ra đời của Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI đã kịp thời "chấn chỉnh" những biểu hiện sai lệch, tăng cường sự thống nhất trong nhận thức, tư tưởng, hành động của toàn xã hội. Với dung lượng ngắn gọn, cấu trúc lôgic, hành văn khúc triết, rõ ràng, mạch lạc, nội dung bao quát những quan điểm mới khoa học, thiết thực, Nghị quyết đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lý luận văn hóa, con người của Đảng, là tia sáng "soi đường, dẫn đường" cho nền văn hóa, con người Việt Nam trên con đường phát triển bền vững.
