Ảnh: Sưu tầm

Vào những buổi chiều cuối tuần yên ả, chúng tôi thường hay ngồi thưởng thức cafe ở quán cạnh góc phố Nhà Thờ của Hà Nội và tán chuyện. Vào thời điểm đó, mấy cô bạn tôi hẹn những nhân viên giao hàng tranh thủ mang tới những món hàng mà họ đã chọn lựa trên các trang web bán hàng online. Người giao hàng không tắt máy xe, thậm chí chỉ chống chân xe máy, giao hàng rồi đi ngay. Bạn tôi bảo: Hên xui thôi, đi chợ trên giời ấy mà, may mắn mới có được món hàng như ý, còn không thì tiền theo gió bay thôi (!).

Thương mại điện tử bùng nổ mang nhiều tính năng ưu việt, nhưng nó cũng ẩn chứa cả mặt trái, có thể nhìn thấy ngay là phần thiệt thòi về quyền lợi của người tiêu dùng lâu nay được coi là "Thượng đế". Sẽ ra sao nếu người tiêu dùng cũng chấp nhận yếu tố đó. Mỗi một người, một lần thử mua hàng qua mạng cùng nhiều lượt người mua đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp sẽ có trong tay một lượng tài chính tiêu dùng đủ để duy trì các hoạt động trên mạng Internet. Điều này tạo ra giá trị cung cầu ảo mà người tiêu dùng nhầm tưởng là hoạt động giao thương điện tử hiện đại đang rất phát triển.

Có một chút xao động trong cộng đồng những người mê những chiếc áo thêu tay của chúng tôi là, mới đây, một cô gái chuyên bán hàng online trên mạng nói rằng, khách hàng đối với cô ta - không phải là thượng đế! Khách hàng là bạn hữu. Mà bạn lại phải hợp gu thời trang của nhau, thứ thị hiếu dị biệt rất kén những tâm hồn đồng điệu. Với một trang web được thiết kế rất bắt mắt, tài khoản mạng xã hội đông đảo tín đồ thời trang folow (theo dõi), cô gái cặm cụi chạy theo những giá trị cổ điển của đường kim mũi chỉ vẫn nắm trong tay kha khá những khách hàng ruột, đủ nuôi sống một thương hiệu riêng, có bản sắc, sinh lời và giá trị gia tăng.

Trong khi đó, hàng loạt những thứ na ná như nhau cùng bán hàng trên mạng, thậm chí không được ai để ý đến, dù hàng hóa không tồi. Sự hào nhoáng và khác biệt là cần thiết đối với việc bán hàng online chính bởi điều đánh vào thị giác không gì hơn là hình ảnh đẹp và lời chào mời hấp dẫn. Tôi bỗng nhớ câu nói của một chuyên gia kinh tế: Anh đội chiếc mũ như thế nào, anh sẽ được đối xử như vậy! Điều đó đồng nghĩa với việc, đội một chiếc mũ xứng đáng cho sản phẩm bán ra, các thương hiệu dường như đã đi đúng hướng trên con đường chinh phục thị trường trên không trung.

Ở trong các siêu thị, những mặt hàng hóa có để nhìn, sờ, cầm nắm được, thậm chí được đổi trả sau vài ngày bán ra, vẫn có một khẩu hiệu dành cho người mua: Hãy là người tiêu dùng thông thái, không ai bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tốt hơn là sự nhạy cảm, sự hiểu biết của chính chúng ta. Mua hàng hóa online, với giá được quảng cáo là không phải gánh theo chi phí thuê mặt bằng, cửa hàng và hàng loạt chi phí trung gian khác nên thấp hơn giá bán cùng mặt hàng trên kệ không có nghĩa là kém rủi ro. Thứ rủi ro sinh ra từ chỗ, những hình ảnh thì không bao giờ hoàn toàn giống như thật.

Hàng hóa có thể liên tục được khách hàng online click vào giỏ hàng chờ thanh toán nhưng không có nghĩa là thứ hàng đó tốt nhất mà chỉ vì hình ảnh của nó được hiển thị tốt nhất mà thôi. Phải mất một thời gian khá lâu, người tiêu dùng mới té ngửa ra rằng, có những mặt hàng, khi quảng cáo trên mạng thì là hàng thật, còn hàng giao cho người mua lại là hàng nhái, hàng giả. Dường như mua hàng qua mạng, người tiêu dùng đã mặc nhiên rủi ro, hên thì hàng hóa như ý, giá hợp lý, còn xui thì bị mua hớ, hàng hóa không giống như mình đã order (đặt hàng) qua mạng. Thương mại điện tử là xu thế của thời đại, nhưng bước quá độ của nó khiến phương thức bán hàng online bị bôi nhọ.

Dao sắc có thể làm đứt tay người cầm, hơn nữa, mạng xã hội lại là con dao hai lưỡi. Chỉ một sơ suất nhỏ, một note than phiền về sản phẩm post trên trang cá nhân, lập tức thương hiệu có thể bị khách hàng tẩy chay. Sử dụng sức mạnh của đám đông trên mạng Internet như một thứ bảo vệ quyền lợi người mua là cách mà nhiều khách hàng chọn khi họ bị lừa đảo, bị mua hớ, bị tráo đổi hàng hóa, giao hàng không đúng order. Tiếng tăm về hàng hóa lan truyền trên mạng theo cấp số nhân, khiến cho uy tín của sản phẩm cũng sẽ bị dìm về số không nếu người tiêu dùng bị lừa đảo.

Một nhóm các cô gái có gu ăn uống sành điệu thường ghim ảnh các món ăn ưa thích trên các trang web để khách hàng tự tìm kiếm bộ sưu tập các vấn đề cần lưu tâm. Đó là cách đánh dấu trực quan các tập hợp ảnh thành một chuỗi thông tin cần thiết, lúc cần thì nhấn chuột là thứ mà họ muốn sẽ được giao hàng tận nơi. Điều này có thể lý giải, tại sao một số nhân vật nổi tiếng sẽ có tầm ảnh hưởng lên số đông. Và hơn thế nữa, ảnh hưởng đến cả thói quen mua sắm của cộng đồng (!).

Nắm lấy điều đó, các thương hiệu sẵn sàng miễn phí cho các tên tuổi để kéo công chúng về phía họ. Một vài mánh khóe có thể che mắt cả những khách hàng khôn ngoan nhất, khiến họ hài lòng ngay cả khi bỏ ra một khoản tiền lớn để mua hàng qua mạng. Thời đại cạnh tranh khốc liệt với các chiêu trò trên mạng mới chỉ bắt đầu mà công chúng đã dở khóc, dở cười.

Một thanh niên làm nghề may đo quần áo có một tiệm may khiêm tốn đủ cho cậu ta đủ sống trong một thành phố lớn. Thế nhưng, để bản thân trở thành nổi tiếng, cậu ta sử dụng chiêu "bôi mỡ cho kiến đốt" khi liên tục có những phát ngôn ức chế, chọc vào sự tức giận của cộng đồng mạng. Khi công chúng đã quá quen mặt, hàng hóa mà cậu ta làm ra cũng được nâng cấp giá trị. Biến hình ảnh bản thân trở thành đối tượng để cộng đồng "ném đá" chửi bới chỉ với mục đích đơn giản để mọi người biết tới. Chàng thanh niên này có một câu nói để đời: "Khi bạn chết đói, có nhiều người chẳng cho bạn được đồng nào, vậy thì việc gì bạn phải quan tâm đến họ nghĩ gì về bạn?". 

Khi mà lợi nhuận chiếm thế thượng tôn, việc bán hàng qua mạng không thể trông chờ ở sự tử tế như kiểu bán hàng từng có trong lịch sử. Tức là ở miền núi những năm trước đây, người ta bày ra đường những rổ trái cây để người qua đường mua và ai mua thì tự để lại tiền trong rổ. Bán hàng online rõ ràng danh tính người bán và người mua, nhưng đến người bán cũng có xu hướng bán rẻ cả danh tính, phẩm giá của mình, thì người mua sao có thể nhận ra chân giá trị nằm ở đâu?