Khu di tích chiến thắng Nghĩa Lộ.

Cố nhạc sĩ, liệt sĩ Đinh Nhu, SN 1910, trong một gia đình nghèo ở Hải Phòng. Từ khi còn là học sinh tiểu học, trung học, Đinh Nhu đã tỏ ra có năng khiếu và say mê sân khấu, âm nhạc. Vì hoàn cảnh gia đình nên ông phải xin thôi học và bắt đầu hoạt động cách mạng. Năm 1927, Đinh Nhu tham gia “Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội”. Đến cuối 1929, ông bị Pháp bắt và giam tại Hỏa Lò, Hà Nội, sau đó bị kết án chung thân đày ra Côn Đảo.

Thời gian ở trong tù, ông dạy hát cho các tù nhân và bài Cùng nhau đi Hồng binh ra đời thời kỳ đó. Đây là thời kỳ chính quyền Xô Viết được thành lập ở Nghệ - Tĩnh (1930-1931), công nhân, nông dân nghèo, xuống đường biểu tình, tuần hành chống chính sách sưu thuế hà khắc thực dân, phong kiến, mà nòng cốt là các đội xích vệ. Ý thức giai cấp, sự liên kết của những người lao động nghèo khổ đã làm nên một sức mạnh to lớn, tạo nên cảm hứng cho nhạc sĩ Đinh Nhu.

Theo các nhà nghiên cứu âm nhạc, không khí hào hùng của Xô Viết - Nghệ Tĩnh chính là nội dung tư tưởng, cơ sở hiện thực của bài hát Cùng nhau đi Hồng binh. Bài hát được thể hiện với âm hưởng mạnh mẽ của thể loại hành khúc với những giai điệu, tiết tấu như tiếng kèn xung trận, rất hiện đại nhưng cũng rất gần gũi với âm nhạc dân gian. Bởi vậy, ngay từ khi ra đời Cùng nhau đi Hồng binh đã được đông đảo nhân dân và các chiến sĩ cách mạng đón nhận với một tình cảm đặc biệt, góp phần khơi dậy ngọn lửa nhiệt tình cách mạng trong trái tim mỗi người con đất Việt. Cùng nhau đi Hồng binh được coi là bài hát tân nhạc đầu tiên của nền âm nhạc cách mạng Việt Nam.

Năm 1936, Đinh Nhu được ra tù, trở về Hải Phòng và tiếp tục hoạt động cách mạng. Được một thời gian, ông cùng em trai là Đinh Hoạt lại bị bắt và đưa về giam ở trại giam Bắc Mê, rồi chuyển đến trại giam Nghĩa Lộ. Lúc này các sự kiện cách mạng nổ ra dồn dập. Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp, quân Pháp hoang mang lo sợ. Chiều 12-3-1945, trại trưởng cho mời đại diện tù chính trị đến bàn cách hợp tác chống Nhật. Song do muốn kiềm chế sức mạnh của các chiến sĩ cách mạng nên chúng không đồng ý thả anh em tù chính trị ra, bởi vậy, cuộc thương thuyết thất bại.

Trước không khí sục sôi của phong trào cách mạng, anh em tù chính trị đều mong muốn được thoát khỏi nhà tù để trực tiếp hoạt động. Trước tình hình đó, ngay đêm hôm ấy, chi bộ nhà tù tổ chức họp và nhất trí khởi nghĩa chiếm trại giam vào đêm 15-3-1945. Song, do nhân mối cài trong hàng ngũ địch bất ngờ bị điều đi nơi khác, nên chi bộ quyết định hoãn cuộc khởi nghĩa đến đêm 18-3. Không khí trong nhà tù lúc này như quả bóng bị bơm căng, bất kỳ lúc nào cũng có thể nổ vỡ.

Chiều 17-3-1945, tên Phó sứ Yên Bái vào thăm trại giam, khi hắn đến giữa nhà, anh em ngồi gần vùng dậy quật ngã và khống chế hắn. Quân giặc nổ súng thẳng vào anh em tù chính trị, nhiều anh em thiệt mạng, một số chạy thoát và tìm về được khu căn cứ. Trong 9 liệt sĩ hy sinh ấy, có nhạc sĩ Đinh Nhu. Tuy cuộc nổi dậy của các chiến sĩ không thành nhưng cũng làm của quân giặc thêm hoang mang, lo sợ, đồng thời cổ vũ tinh thần đấu tranh cách mạng cho nhân dân các dân tộc trong vùng và các chiến sĩ cách mạng.

Ngày nay, Khu tưởng niệm 9 liệt sĩ tại thị xã Nghĩa Lộ, Yên Bái được xây dựng trong quần thể khu di tích Nghĩa Lộ, một công trình được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Bà con các dân tộc Nghĩa Lộ và du khách thường xuyên đến thăm viếng khu di tích, ôn lại một thời cách mạng oanh liệt của cha ông. Nhiều trường trong khu vực thường tổ chức lễ kết nạp Đội, Đoàn cho các em học sinh tại nơi đây và khúc tráng ca bất hủ được các em hát lên bằng tất cả lòng nhiệt tình cách mạng của thế hệ trẻ và lòng biết ơn với các liệt sĩ đã ngã xuống cho quê hương đất nước: “Cùng nhau đi Hồng binh/Đồng tâm ta đều bước...”.