Những màn tranh tài hấp dẫn. Ảnh: Đức Thắng

Tương truyền, có những chiều cày ruộng xong sớm, một số chủ bò cao hứng rủ nhau bắt cặp đua chơi, dần dần trở thành lễ hội. Còn theo những người già thì lễ hội này có một nguồn gốc khác: Hằng năm, chủ nhân của các đôi bò trong phum, sóc kéo nhau đến cày bừa thí công cho đất của chùa. Sau những buổi cày bừa, họ lại rủ nhau đua bò. Sư Cả chùa và các à cha thấy vậy đã đứng ra tổ chức và treo giải thưởng là những sợi dây nài khớp bạc hoặc những vòng lục lạc đẹp mắt. Từ đó, đua bò trở thành tập quán của người Khmer vùng Bảy Núi, An Giang vào dịp Tết Dolta hằng năm.

Mỗi năm một lần, vào lễ Dolta của người Khmer, những người nông dân lũ lượt đổ về sân đua bò với tinh thần thể thao, lòng ham muốn chiến thắng chẳng hề thua kém bất cứ cuộc thi tài nào. Sáng sớm, bà con đã có mặt đông đảo tại địa điểm đua bò, du khách thập phương cũng nô nức đổ về đông vui như trẩy hội. Từ lúc cuộc đua bắt đầu cho đến khi kết thúc, không khí lúc nào cũng tưng bừng và hào hứng bởi những tiếng vỗ tay, reo hò dành cho người điểu khiển các đôi bò giỏi, hoặc những pha bứt tốc về đích diễn ra vô cùng quyết liệt.

Để chuẩn bị cho cuộc đua bò, người ta chọn một khoảnh ruộng bằng phẳng trong khuôn viên của chùa, chiều dài khoảng 200 mét, chiều rộng 100 mét có nước xăm xắp, bốn bên có bờ cao và điểm đích có khoảng trống để tài xế dừng bò cho an toàn. Nơi xuất phát được cắm hai cây cờ màu xanh, đỏ và mỗi cây cách nhau 5 mét, tại điểm đích cũng vậy. Đôi bò đứng ở vị trí cây cờ màu gì thì điểm đích cũng theo màu của cây cờ đó.

Trước khi vào cuộc đua, họ tổ chức bốc thăm để chọn từng cặp đấu và thỏa thuận đôi nào sẽ đi trước, đi sau. Nếu trong khi đua, đôi bò nào chạy tạt ra khỏi đường đua sẽ bị loại hoặc đôi bò sau giẫm lên giàn bừa của đôi bò trước là thắng cuộc. Còn người điều khiển phải đứng thật vững, nếu bị ngã hoặc rơi ra khỏi giàn bừa coi như thua cuộc.

Vào cuộc đua, người điều khiển bò cầm roi hoặc khúc gỗ tròn, đầu có tra cây đinh nhọn (dân địa phương gọi là cây xà-lul). Khi có lệnh xuất phát của trọng tài, người điều khiển chích mạnh cây xà-lul vào mông con bò, bò bị đau phóng nhanh về phía trước, quan trọng là phải chích cho đều cả hai con thì chúng mới chạy đều và hấp dẫn. Cuộc đua gồm hai vòng, vòng một gọi là "hô", đây là vòng để làm nóng cho bò đi quanh trường đua. Vòng sau gọi là "thả", khi đến điểm xuất phát, người điều khiển dùng roi chích vào mông bò và bò bắt đầu chạy hết sức lực để băng về đích.

Nhiều người rất thích xem vòng "thả" vì trong chặng đua nước rút, bò có thể chạy từ 60 đến 70km/giờ. Nhưng theo những người sành điệu, hấp dẫn nhất của đua bò lại chính ở vòng "hô", mặc dù các đôi bò chạy chậm nhưng đó lại là lúc thể hiện tài năng của "tài xế". "Tài xế" nào "cứng cựa" điều khiển cho đôi bò của mình làm đôi bò đối thủ hoảng loạn, chạy "tạt" ra ngoài vòng đua sẽ đoạt vé vào vòng trong.

Được biết, việc chăm sóc bò đua cũng rất kỳ công. Những con bò được chọn tham gia cuộc đua được nuôi theo chế độ riêng, nơi ở thoáng mát, thức ăn phải là loại cỏ đặc biệt, nước uống là nước sạch pha cám. Vào mỗi buổi tối, gia chủ phải cho ăn thêm một mẻ cháo loãng, nhất là gần đến thời gian đua khoảng một tuần - đây là thời gian nuôi thúc, nên phải cho chúng uống sô đa trứng gà để tăng cường sức khỏe. Những con bò sau nhiều tháng trời được chăm sóc, sẽ được "trang điểm" đẹp mắt với cặp lục lạc vàng sáng rung reng tiếng nhạc, những cặp sừng được bọc trong bao vải sặc sỡ, kiêu hãnh bước vào trường đua.

Lễ hội đua bò không chỉ gắn với nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer tỉnh An Giang, mà còn là dịp để tôn vinh những chủ bò "mát tay" chăm sóc, nuôi dưỡng đôi bò khỏe, giàu sức chịu đựng và thể hiện tài điều khiển của "tài xế".

Theo quan niệm của đồng bào vùng Bảy Núi, đua bò có một ý nghĩa hết sức đặc biệt. Đôi bò giành được giải cao trong năm không những mang lại cho chủ nhân của chúng niềm kiêu hãnh, mà còn mang đến cho cả phum, sóc niềm vui và hứa hẹn cho việc gieo trồng được dễ dàng, thuận lợi, đem lại một mùa bội thu, dân làng no ấm. Sau khi thắng cuộc, giá trị đôi bò thắng cuộc cũng tăng lên rất cao nhưng người Khmer không giết, cũng không bán mà gìn giữ cặp bò chiến thắng như một tài sản quý báu của gia đình và phum, sóc.

Lễ hội đua bò Bảy Núi hằng năm luôn thu hút hàng vạn du khách từ khắp nơi đến theo dõi và cổ vũ. Đây cũng chính là cơ hội rất tốt để quảng bá du lịch đến đông đảo người dân trong cả nước. Quan trọng hơn, nó đã góp phần giữ gìn và phát huy nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Khmer vốn có lịch sử tồn tại hàng trăm năm qua.