Bộ trang phục của phụ nữ Pà Thẻn luôn rực rỡ sắc màu. Ảnh: internet

Đã trở thành thông lệ, năm nào cũng vậy, cứ vào dịp thu hoạch vụ mùa khoảng tháng 10, tháng 11 âm lịch đến ngày rằm tháng giêng, lúc giao thời năm cũ và năm mới, khi công việc đồng áng đã xong xuôi, đồng bào dân tộc Pà Thẻn ở thôn My Bắc, xã Tân Bắc (Quang Bình, Hà Giang) lại tổ chức Lễ hội nhảy lửa. Lễ nhảy lửa mang ý nghĩa thiêng liêng và huyền bí, cầu cho mùa màng tươi tốt, gia súc đầy đàn, con cháu được khỏe mạnh, mang lại cho người dân tộc Pà Thẻn sự ấm áp, xua đuổi tà ma, đẩy lùi bệnh tật và thể hiện sức mạnh, tinh thần đoàn kết, gắn bó của cộng đồng dân tộc.

Đối với người Pà Thẻn, vị thần tối cao nhất là thần lửa và ngọn lửa mang lại sự may mắn cho họ. Đây không chỉ là ngày vui của người Pà Thẻn, mà còn có ý nghĩa gắn kết cộng đồng và bảo lưu được rất nhiều giá trị văn hóa truyền thống từ đời này qua đời khác.

Từ ngày 16-10 âm lịch đến hết Tết Nguyên đán hằng năm, người Pà Thẻn tổ chức Lễ hội nhảy lửa. Khi Lễ hội nhảy lửa diễn ra thì tất cả mọi người trong làng đều có mặt để hò reo cổ vũ. Lúc này, thầy cúng chuẩn bị đồ lễ và bắt đầu nghi lễ cúng, xin phép tổ tiên, xin phép thần linh cho dân làng được tổ chức nhảy lửa. Thầy cúng ngồi trên một chiếc ghế dài, cầm que gõ liên tục lên chiếc đàn, một nhạc cụ cúng tế phổ biến của người dân Pà Thẻn. Tiếng gõ đều đều, mỗi lúc một thôi thúc, các động tác lắc lư của các chàng trai mạnh dần.

Phía trước, đống củi đang cháy. Rồi chàng trai bình thản bước chân trần vào than củi đang đỏ rực. Bóng người nhảy cùng với ánh than hồng bùng lên trong đêm tối, tạo ra khung cảnh độc đáo. Những chàng trai người Pà Thẻn như đang trong cơn mê, họ nhảy múa bằng đôi chân trần của mình trên đống than hồng mà không hề có cảm giác bỏng rát hay sợ hãi.

Tuy nhiên, người Pà Thẻn cho biết, không phải ai cũng nhảy lửa được và chỉ khi thầy cúng làm lễ, người nào nhập đồng được thì mới hòa mình cùng với đôi chân trần trên đống than hồng rực mà người thường ai cũng phải khiếp sợ. Chàng trai Pà Thẻn nào tham gia Lễ hội nhảy lửa luôn nhận được sự thán phục, ngưỡng mộ của dân bản, đặc biệt là đối với các thiếu nữ Pà Thẻn.

Ở mảnh đất Quang Bình này, chỉ có thôn My Bắc, xã Tân Bắc là thôn thuần nhất dân tộc Pà Thẻn sinh sống. Người Pà Thẻn nơi đây bấy lâu nay vẫn giữ cho mình cuộc sống mộc mạc, giản dị với những nét văn hóa đặc sắc cùng những lễ hội vừa thiêng liêng vừa có phần kỳ bí.

Phụ nữ Pà Thẻn vẫn mặc các bộ trang phục được dệt thủ công, giữ nguyên vẹn đường nét, hoa văn truyền thống, mang đậm nét văn hóa, gắn liền với cuộc sống sinh hoạt của người Pà Thẻn. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trang phục truyền thống người Pà Thẻn có những nét rất độc đáo, xuất phát từ quan niệm màu đỏ là màu lửa, màu của ánh sáng, thần lửa là vị thần thiêng liêng nhất của dân tộc.

Phụ nữ Pà Thẻn lấy màu đỏ là màu chủ đạo cho trang phục. Áo được may kiểu không cổ, khi mặc, hai thân vắt chéo với nhau, thân sau dài hơn thân trước với màu chủ đạo là màu đỏ nhưng có phối màu trắng bằng cách ghép vải hoặc dệt thành các đường kẻ sọc, hình thức trang trí của áo kết hợp với thêu và ghép vải để phối màu đã tạo nên một phong cách độc đáo cho trang phục người Pà Thẻn.

Có thể nói, Lễ hội nhảy lửa truyền thống của dân tộc Pà Thẻn là minh chứng cho sức mạnh, cho quá trình lao động, chế ngự thiên nhiên để sinh tồn và phát triển của con người. Đây là một nét sinh hoạt tinh thần phong phú và độc đáo của dân tộc Pà Thẻn, chứa đựng những giá trị văn hóa mang tính đại diện tộc người, đậm nét hoang sơ của miền sơn cước và màu sắc tâm linh huyền bí. Lễ hội nhảy lửa được biết đến như một bản sắc riêng của cộng đồng người Pà Thẻn.

Khi nhắc đến Lễ hội nhảy lửa, người ta nghĩ ngay đến người Pà Thẻn và ngược lại. Lễ hội nhảy lửa là nguồn tư liệu quan trọng giúp cho việc nghiên cứu truyền thống, lịch sử, văn hóa, phong tục, tập quán, tín ngưỡng của cộng đồng người Pà Thẻn ở thôn My Bắc nói riêng và của người Pà Thẻn nói chung. Tháng 12-2012, Lễ hội nhảy lửa đã được ghi vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (đợt 1) nhằm bảo tồn và phát huy một lễ hội độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa tộc người và thu hút được đông đảo cộng đồng tham gia.

Bên cạnh Lễ nhảy lửa huyền bí, mảnh đất Quang Bình còn có Lễ hội kéo chày. Trong lễ hội này, các cô gái Pà Thẻn nổi bật hơn trong bộ trang phục màu đỏ tươi, một bộ nữ phục của các cô gái gồm khăn, áo, thắt lưng, váy, tạp dề. Còn các chàng trai Pà Thẻn mặc áo mới, mặc quần chân què, trang trí thêm hai chiếc khăn vắt chéo qua ngực và dùng thắt lưng màu trắng.

Lễ kéo chày thường được tổ chức sau những ngày thu hoạch vụ lúa mùa. Các già làng người Pà Thẻn ở xã Tân Bắc cho biết, đây cũng được coi là lễ hội độc đáo, nguyên sơ và huyền bí. Vì sao lại huyền bí? Là bởi có những điều đến nay người ta vẫn khó lý giải, như chuyện đi trên than hồng nóng bỏng vậy.

Trước khi vào buổi Lễ kéo chày, thầy cúng dùng một chiếc chày dài khoảng 3 mét, sau đó, ông cầm tay vào chiếc chày, xoay đi xoay lại mấy vòng và niệm thần chú. Tiếp đó, 2 thanh niên người Pà Thẻn trai tráng, khỏe mạnh ôm chặt chày ở tư thế đối ngược nhau. Vừa xoay chày, thầy cúng vừa đọc thần chú, sau đó như có một phép thuật mà không ai có thể diễn tả nổi, chiếc chày tự khắc xoay và nâng lên khỏi mặt đất, mặc dù 2 thanh niên ra sức kéo xuống cũng không thể kéo được. Lúc này, hàng chục thanh niên khỏe mạnh trong bản cùng nhau kéo chày xuống nhưng kéo không nổi. Cho đến khi có người bịt tay vào đầu trên hoặc dưới của chiếc chày thì chiếc chày mới từ từ chạm đất. Tới lúc đó, Lễ kéo chày kết thúc.

Với dân tộc Pà Thẻn, Lễ hội kéo chày là dịp để mọi người cùng nhau vui vẻ, thư giãn, là hoạt động mang tính cộng đồng, liên kết mọi người với nhau, qua đó, cầu mong mưa thuận, gió hòa, cho dân bản được mùa. Cùng với Lễ hội nhảy lửa, Lễ hội kéo chày truyền thống là nét văn hóa hết sức phong phú và độc đáo, chứa đựng những giá trị văn hóa tinh thần đậm nét nhân văn của dân tộc Pà Thẻn nơi địa đầu Tổ quốc.