Xã Thạch Lương có diện tích tự nhiên gần 800ha, toàn xã có trên 4.500 nhân khẩu sinh sống tại 11 thôn bản. 100% hộ dân xã độc canh cây lúa. Hiện nay, xã Thạch Lương không chỉ được biết đến với Nặm Tốc Tát được coi là đường lên trời của linh hồn người Thái Đen Tây Bắc, mà đang trở thành một xã điểm của huyện Văn Chấn về phát triển kinh tế nông nghiệp.

May mắn chúng tôi được gặp ông Lò Văn Biến, người được đồng bào dân tộc Thái Mường Lò gọi là "Nhà Thái học" đang làm việc với xã Thạch Lương trong dự án khôi phục cây đa cổ trong quần thể khu di tích văn hoá truyền thống của xã. Người xưa kể lại, cây đa rất to, linh thiêng và nhiều thú dữ trú ngụ, nên không ai dám đến, nhiều gia đình làm nhà gần khu vực có cây đa đều không ở được.

Nhà Thái học Lò Văn Biến lý giải quan niệm nhân sinh trong vòng đời của người Thái Tây Bắc như sau: Người Thái quan niệm, con người có 3 giai đoạn (tức vòng đời) gồm sinh ra, trưởng thành, sau chết. Tất cả là trời định sẵn, đầu thai lúc nào, đẻ giờ nào, rồi đến khi trưởng thành lấy vợ như thế nào, lấy lúc nào, ngày nào, tháng nào... tất cả do ở Trời và đất định đoạt, ngay cả khi chết, họ cũng tin là ngày được định sẵn. Đặc biệt, chết họ cảm thấy thoải mái hơn, vì sẽ sang đất tổ, sẽ nuôi nhiều hi vọng lớn hơn, coi như trời cho xuống trần gian nay đã hoàn thành nhiệm vụ trở về quê cũ.

 Đặc biệt hơn, người Thái quan niệm có sự tồn tại của hai thế giới. Thế giới thực gồm sự sống của con người và muôn loài mà con người thấy được. Còn thế giới hư vô là lực lượng quyết định sự sống trên trái đất. Trong thế giới hư vô lại có "phi" là linh hồn của sự sống. Con người cùng vạn vật trên trái đất đều do "phi" tạo nên từ hình thù tới sự sống. Đấng sáng tạo ra "phi" là "phi then" - chủ cõi trời. Quan niệm này chỉ dùng cho người Thái Đen và ngày nay người Thái Đen Tây Bắc và các vùng lân cận vẫn giữ tục hỏa táng và để lên được trời, những linh hồn người khi qua đời muốn tiếp tục sống ở một thế giới khác phải đi qua dòng "Nặm Tốc Tát" (tức là thác nước rơi).

Trước khi đặt chân tới dòng "Nặm Tốc Tát", chúng tôi phải qua một bãi đá cổ hàng nghìn tảng, được gọi là "Đông Quái Hà", tức rừng trâu chết toi. Gọi là rừng trâu chết toi vì theo truyền thuyết, có một ngày ở khắp vùng Tây Bắc và lân cận có nhiều người qua đời, số lượng trâu dùng trong các lễ cúng tế nhiều như bị chết dịch. Nhà Thái học Lò Văn Biến lý giải: Người Thái Đen cho rằng đây là nơi linh hồn những con trâu là vật tế trong những đám ma hóa thành. Hằng năm khi đến mùa vụ, những linh hồn từ cõi trời sẽ xuống dắt linh hồn trâu lên cày bừa. Trong "Đông Quái Hà", trâu đá to nhất là của hai vợ chồng Tạo Xuông - người có công đưa người Thái Đen thiên di từ phương Bắc vào Việt Nam từ thế kỷ XI. Tạo Lò, con trai của ông bà Tạo Xuông là người tiếp tục sự nghiệp của cha xây dựng nên đất Mường Lò rộng lớn phì nhiêu.

Chúng tôi bắt đầu khám phá dòng Nặm Tốc Tát bằng cách đi ngược dòng suối. Dòng thác bắt nguồn từ trên núi cao thuộc huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái. Dòng suối như từ trên trời đổ xuống, xung quanh mây vờn huyền ảo, đường độc đạo ngược núi uốn lượn quanh co. Dòng thác này có 3 vũng nước sâu trong vắt là nơi "những linh hồn tắm sạch bụi trần". Để ý rất kỹ, càng đi ngược lên con suối càng nhiều đá to giống như những bậc thang lên trời vậy.

Cũng theo Nhà Thái học Lò Văn Biến thì không chỉ người Thái Đen Tây Bắc, mà cả những người Thái Đen từ Lào, Thái Lan... cũng không lí giải được cụ thể về những linh hồn người Thái Đen Tây Bắc lên trời theo Nặm Tốc Tát ra sao. Có thể nói, truyền thuyết về Nặm Tốc Tát là một cách lí tưởng hóa cuộc sống, chắp cánh cho những ước mơ về một thế giới ấm no hạnh phúc của người dân lao động.

Ngày nay, người Thái Đen ở Tây Bắc và các vùng lân cận vẫn giữ tục hỏa táng và dẫn hồn lên trời theo đường "Nặm Tốc Tát", nhưng đã có nhiều tiến bộ trong lối sống. Nếp sống văn minh đã dần thay thế những hủ tục, "Nặm Tốc Tát" và "Đông Quái Hà" vẫn được tôn trọng và bảo vệ như một hành động hướng về cội nguồn. Hiện nay, bãi đá cổ "Đông Quái Hà" và dòng "Nặm Tốc Tát" đã được UBND tỉnh Yên Bái tổ chức bảo tồn coi đây là một di tích văn hóa và đưa vào khai thác phục vụ du lịch.

Nguyễn Nhật Thanh