Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Thủ tướng Nhật Sin-dô A-bê tại cuộc họp ở Gia-các-ta, In-đô-nê-xi-a cuối tháng 4-2015.  Ảnh: AFP

Mới đây, Trung Quốc đã gửi thư mời Thủ tướng Nhật Bản Sin-dô A-bê tới Bắc Kinh tham dự các hoạt động kỷ niệm 70 năm Ngày kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai diễn ra vào ngày 3-9 tới. Mặc dù Bộ Ngoại giao Nhật Bản chưa có câu trả lời chính thức, song theo hãng tin Kyodo dẫn lời một quan chức cấp cao giấu tên trong Chính phủ Nhật Bản khẳng định, Thủ tướng A-bê sẽ không đến Bắc Kinh dự lễ kỷ niệm. Nguồn tin này cũng tiết lộ hai bên đang thu xếp một chuyến thăm khác (của ông A-bê) trong nửa đầu tháng 9 nhằm giải tỏa một số căng thẳng với Trung Quốc. Có vẻ như, ông A-bê đang hành xử theo cách của Thủ tướng Đức An-giê-la Méc-ken khi bà chỉ đến Nga một ngày sau khi Mát-xcơ-va kỷ niệm 70 năm chiến thắng phát xít Đức trong Chiến tranh vệ quốc vĩ đại.

Giới chuyên gia nhận định quyết định của ông A-bê bị tác động mạnh mẽ bởi giới bảo thủ trong nước. Những người phản đối cải thiện quan hệ với Trung Quốc cho rằng, Bắc Kinh có thể sẽ sử dụng dịp kỷ niệm 70 năm Ngày Nhật Bản thua trận để gây áp lực chính trị lên Tô-ki-ô trong vấn đề tranh chấp trên biển Hoa Đông và nhận thức khác nhau về quá khứ lịch sử.

Trung Quốc đang chờ đợi bài phát biểu của ông A-bê vào ngày 15-8 tới, tức là ngày Nhật Bản tuyên bố đầu hàng trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Đây được xem là bài kiểm tra cho triển vọng "tan băng" trong quan hệ Trung-Nhật. Nhưng theo giới quan sát, nhiều khả năng Thủ tướng A-bê chỉ bày tỏ "sự hối tiếc sâu sắc" trước những tội ác của phát xít Nhật Bản đối với các dân tộc châu Á trong quá khứ mà sẽ không xin lỗi với tư cách người đứng đầu Chính phủ. Với Trung Quốc, điều này rõ ràng là chưa đủ. Đại sứ Trung Quốc tại Nhật Bản, Cheng Yonghua tuyên bố, lễ kỷ niệm 70 năm kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai sẽ tạo cơ hội nhất định cho Tô-ki-ô, "chỉ có nhìn thẳng vào quá khứ lịch sử mới có thể giảm bớt gánh nặng tội ác mà Nhật Bản đã gây ra và sẽ giúp tiến tới tương lai, xây dựng mối quan hệ tin cậy lẫn nhau".

Ngoài lý do trên, sự vắng mặt của ông A-bê còn có thể được giải thích bởi hành động của Trung Quốc đi ngược lại thỏa thuận song phương tiến hành thăm dò tài nguyên ở gần quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư mà hai bên đang tranh chấp. Mới đây, theo nhật báo "Sankei Shimbun" (Nhật Bản), Trung Quốc đã cho triển khai các trạm ra-đa giám sát trên những dàn khoan dầu mà nước này cắm tại biển Hoa Đông. Với việc triển khai các trạm ra-đa này, Quân đội Trung Quốc hoàn toàn có thể theo dõi và giám sát các hoạt động trên không của Nhật Bản. Trước động thái mới nhất này, Tô-ki-ô không khỏi lo ngại trong tương lai, Trung Quốc có thể biến giàn khoan dầu thành siêu pháo đài trên biển, giúp Bắc Kinh có lợi thế lớn trong cuộc đối đầu trên biển với Nhật Bản.

Chính sách lâu nay của ông A-bê đối với Trung Quốc khá phức tạp. Tô-ki-ô muốn cải thiện quan hệ với Bắc Kinh và thậm chí đã có cuộc gặp song phương với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề Hội nghị Thượng đỉnh APEC hồi tháng 11-2014. Tuy nhiên, các mâu thuẫn cơ bản trong quan hệ hai nước vẫn chưa được giải quyết một cách triệt để. Những hồi ức về chiến tranh hay giai đoạn đô hộ của Nhật Bản mỗi khi có dịp lại nổi lên, gây sóng gió cho quan hệ giữa hai nước.

Trong vấn đề phức tạp này, mối quan hệ Pháp-Đức thường được đem ra so sánh. Không giống trường hợp Pháp và Đức vào thời điểm hai bên hòa giải sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Trung Quốc và Nhật Bản không cùng thuộc một "phe", lại không (được) tham gia hoặc tham gia rất mờ nhạt vào việc giải quyết hậu quả chiến tranh, phân chia thế giới. Vì thế dẫn đến việc nảy sinh các tranh chấp lãnh thổ, vấn đề trách nhiệm của Nhật Bản trong chiến tranh …

Song trên thực tế, lịch sử chỉ là vấn đề nhỏ can dự vào mối quan hệ Trung-Nhật, mà điều chủ yếu là cuộc đọ sức hiện tại, đặc biệt là khi Trung Quốc luôn muốn khẳng định vị trí kẻ mạnh của mình trong quan hệ với các nước láng giềng. Đó cũng là một lý do khiến Tô-ki-ô quyết tâm xây dựng một quân đội mạnh hơn, duy trì và tăng cường các mối quan hệ liên minh với Mỹ và các nước trong khu vực, nhằm đối phó với một Trung Quốc đang ngày càng có những hành xử gây lo ngại với các nước trong khu vực.

Nói đến quan hệ Trung-Nhật, không thể không nhắc đến vai trò của Mỹ. Nhật Bản vốn là đồng minh thân thiết, tin cậy nhất của Mỹ tại châu Á và có một vai trò quan trọng trong chiến lược "xoay trục" sang châu Á của Mỹ. Vì thế, Bắc Kinh cho dù có muốn căng thẳng với Tô-ki-ô để gây sức ép trong các vấn đề lịch sử và lãnh thổ, cũng không thể đẩy Nhật Bản vào thế đối địch, đứng hẳn về phía Mỹ.

Về phần mình, Tô-ki-ô hoàn toàn ý thức được chiến lược của Trung Quốc ly gián Mỹ với châu Á, trước hết là làm rạn nứt quan hệ giữa Mỹ và Nhật Bản. Trong cuộc Đối thoại Chiến lược Kinh tế Trung-Mỹ vừa qua, Trung Quốc đã tái khẳng định, các lợi ích chung rất quan trọng giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời khuyến cáo Mỹ không nên can dự vào vấn đề tranh chấp ở Biển Đông và biển Hoa Đông, đổi lại Bắc Kinh cũng không xâm phạm đến lợi ích kinh tế của Mỹ ở khu vực này. Những toan tính của Trung Quốc làm cho Nhật Bản rất lo ngại.

Theo các chuyên gia, chừng nào giữa Nhật Bản và Trung Quốc vẫn còn tồn tại sự nghi kỵ và những toan tính mang tính chủ nghĩa dân tộc, thì chừng đó những vết thương quá khứ khó có được nhìn nhận một cách tỉnh táo và hai nước không thể xích lại gần nhau để tìm cách hóa giải những tranh chấp do lịch sử để lại.