Việc chưa có cầu cảng khiến người dân đảo Hòn Sơn đi lại rất khó khăn.

Xã đảo với nông thôn mới

Ngay khi được diện kiến Chủ tịch UBND xã Lại Sơn - xã duy nhất trên hòn đảo này nhưng có tới 2.013 hộ dân với 8.000 nhân khẩu, chúng tôi đã đặt câu hỏi: Tại sao một hòn đảo vốn được mệnh danh là miền đất lành của ngư phủ, dân cư đông đúc và bám biển mà lại chưa có nổi một cầu cảng. Ông Mai Trường Giang còn khá trẻ, là Chủ tịch UBND kiêm Bí thư xã đảo có vị trí đặc biệt về an ninh - quốc phòng này cho hay: Công trình đường và bến cập tàu cho xã Lại Sơn trị giá gần 2 tỷ đồng mới được UBND tỉnh Kiên Giang phê duyệt đầu tư và thi công vài năm nay. Nhanh nhất cũng phải đến năm 2012, công trình này mới hoàn thiện, đưa vào sử dụng. Nhưng mặt khác, diện tích hòn đảo chỉ vỏn vẹn 24km2 đã có con đường quốc phòng vòng quanh đảo dài tới 15km ôm trọn. Và chỉ cần vài chục phút chạy xe máy đã có thể nhìn thấy bốn phương tám hướng ra phía biển từ Hòn Sơn. Con đường này đồng thời đi qua 5 khu dân cư trên đảo: Ấp Bãi Nhà, Bãi Bàng, Bãi Thiên Tuế, Bãi Bắc và Bãi Giếng. Hòn Sơn nằm trong số những cửa ngõ Tây Nam yếu huyệt ra Biển Đông. Với hòn đảo này, việc ngư phủ trụ được với nghiệp biển sóng gió cũng đã là một thành công, khiến hướng đầu tư của Quỹ Biển đông - Hải đảo không bị trật đích. Dù chưa hoàn thiện hạ tầng tối thiểu, Lại Sơn đã được chọn để làm xã điểm xây dựng mô hình nông thôn mới trong cụm các xã đảo của huyện đảo Kiên Hải.

Tháng 6 - 2011 là thời điểm Hòn Sơn bắt tay vào xây dựng nông thôn mới. Lúc ấy, khó khăn chồng chất mới lộ ra. Trên lý thuyết, xã Lại Sơn đã có được 6 trong số 19 tiêu chí nông thôn mới, nhưng những tiêu chí còn lại gần như là các thách đố. Trước đây, 70% hộ gia đình trên đảo đã xây dựng nhà ở đạt chuẩn là kết quả của một thời, dân Lại Sơn khấm khá nhờ đi biển. Nhưng khác với các vùng miền khác, người dân ngày càng thoát nghèo thì Lại Sơn lại càng thụt lùi. So vào tiêu chí mới, 90% nhà ở của dân bây giờ không đạt chuẩn do lối sống đặc trưng của cư dân vùng biển, không xây nhà lớn và kiên cố. Về tiêu chí cơ cấu nghề nghiệp, tăng tỷ lệ người dân chuyển sang làm dịch vụ du lịch là điều xa vời đối với hòn đảo xa xôi cách trở và du lịch mới manh nha hình thành như Hòn Sơn. Hòn Sơn có 7 ngọn núi vách dựng chụm lại với đỉnh Ma Thiên Lãnh cao 450m so với mặt nước biển, việc xây dựng đường giao thông rộng 6m như tiêu chí nông thôn mới đề ra là việc không tưởng. Áp đặt những tiêu chí nông thôn mới chung chung vào một xã đảo như Lại Sơn là khiên cưỡng. Ngay cả việc có được 10m2 đất cho mỗi học sinh ở đảo đã là một bài toán khó, khi mà chỗ vui chơi của trẻ em hiện nay chủ yếu vẫn là ngoài bãi biển.

Kiếm sắc ẩn mình

Người trông coi Đền thần Lại Sơn chậm rãi mở cánh cửa đền đặc biệt trên đảo cho chúng tôi vào thăm quan nơi thờ tự người anh hùng mở cõi Nguyễn Trung Trực. Trên tấm vách cũ bên cạnh hương án và ngổn ngang kiệu rước trống hội, có treo một bức tranh được vẽ năm 1969 mô phỏng trận thủy chiến và đề câu thơ của danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt: ”Hỏa hồng Nhật Tảo oanh thiên địa, Kiếm bạt Kiên Giang rợn quỷ thần”. Bức tranh rực lửa khí phách của con người và đất biển Kiên Giang đã ở đây hơn 40 năm qua, dù Hòn Sơn đã từng trải qua những cơn bão biển quét đi nhiều mạng người. Từ trong tín ngưỡng và tâm linh của người dân, các anh hùng dân tộc có công giữ biển, giữ đảo vẫn hiện hữu trong cuộc sống. Ngoài lễ hội đền trọng thể vào ngày 9 - 9 âm lịch hàng năm, các ngư phủ ở đây vẫn thường tới ngôi đền để kêu cầu cho mỗi chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió. Kiếm sắc từ ngày mở cõi, bạt non vẫn ẩn mình trong thường nhật, trong cuộc sống ở một hòn đảo giữa trùng khơi như Hòn Sơn.

Ngư dân với nghề ốc mực ở Hòn Sơn.

Người dân Lại Sơn có một nghề biển rất đặc biệt không nơi nào có, đó là nghề ốc mực. Họ mua vỏ những con ốc voi rỗng từ khắp nơi mang về đây, sau đó cột cả vạn con vào nhau bằng dây ni-lông rồi thả xuống biển. Sau một đêm kéo chuỗi vỏ ốc lên, xối nước ngọt để những con mực bò vào vỏ ốc rỗng phải chui ra. Thợ ốc mực trúng mánh mỗi đêm cũng kiếm được bạc triệu nếu thả trên một vạn vỏ ốc. Mực bắt theo lối này thường còn sống, có thể bán cho đầu nậu mang xuất khẩu. Hòn Sơn trước đây còn nổi tiếng với nước mắm cá cơm sản xuất trong nhà thùng. Sau này, nghề cứ lụn bại dần và bị nước mắm Phú Quốc lấn át. Hiện nay, cả xã chỉ còn vài gia đình làm nước mắm nhà thùng và nếu Lại Sơn muốn khôi phục lại nghề truyền thống này của đảo cũng chẳng biết phải bắt đầu từ đâu. Ông Đặng Xuân Thiện - một người còn túc tắc duy trì nghề nước mắm có dãy thùng gỗ tốt xếp trong xưởng cũng chỉ sản xuất cầm chừng, than thở: Mang tiếng có nghề, có đủ đồ nghề tốt rồi nhưng mà biết khi nào bán được nước mắm mới làm, còn lại thì chơi miết.

Vẫn biết tín dụng là không thể thiếu đối với những hòn đảo cần phải bứt lên thoát nghèo, nhưng với Lại Sơn, vì cung ít cầu nhiều cho nên ngân hàng có quyền lựa chọn khách hàng, chứ không phải khách hàng được chọn ngân hàng. Hồ sơ tín dụng nâng lên đặt xuống, chật vật mãi mới có thể vay tiền là việc mà người ở đảo phải chấp nhận. 6 tháng đầu năm nay, chưa có dự án vay vốn nào được thực hiện.

Khoảng 2 năm gần đây, khách du lịch bắt đầu để mắt tới Hòn Sơn, chủ yếu là những người trẻ, có thể chịu sóng gió khi đi biển. Họ nhắm tới những bãi cát tuyệt đẹp trên đảo, khám phá đỉnh núi Ma Thiên Lãnh, đặc biệt là tiếp cận các loại động thực vật, côn trùng đặc hữu của Hòn Sơn. Dấu tích của một thời Hòn Sơn trù phú ẩn mình trong những xóm đảo san sát nhà cổ. Có ngôi nhà gỗ cổ nhất cũng hơn trăm tuổi, giờ chủ nhân của nó bày bán la liệt nhu yếu phẩm lẫn ngư lưới cụ trước cửa nhà để sinh sống. Và không thể không thắp nén nhang trên bàn thờ anh hùng Nguyễn Trung Trực, lắng nghe tiếng va đập của sóng lớn vào bãi đá tảng vòng quanh hòn đảo suốt ngày đêm.