Hà Đông là xã vùng sâu, vùng xa thuộc diện nghèo khó nhất của huyện Đắk Đoa (Gia Lai) với hơn 42% hộ nghèo, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) Ba Na. Những năm qua, địa phương này luôn được Nhà nước quan tâm đầu tư các chương trình về nước sạch, vệ sinh môi trường, an sinh xã hội... Đặc biệt, rất nhiều hộ nghèo người đồng bào DTTS ở xã Hà Đông được Nhà nước quan tâm hỗ trợ xây dựng nhà ở theo Chương trình 134 và 167.

Tuy nhiên, sau vài năm xây dựng, hàng chục căn nhà này bị người dân bỏ hoang không đến ở gây lãng phí lớn. Theo số liệu thống kê của xã Hà Đông, có 349 gia đình thuộc các làng Kon Mahar, Kon Jốt, Kon Sơng Lôk, Kon Nak và Kon Pơ Dram nhận được sự hỗ trợ xây nhà ở theo Chương trình 134 và 167, trong đó, trị giá mỗi căn nhà thuộc Chương trình 134 là 6 triệu đồng, Chương trình 167 là 16,4 triệu đồng do Nhà nước hỗ trợ (người dân bỏ ra 8 triệu đồng).

Mục tiêu của Nhà nước là bố trí tái định cư đưa người dân ra vùng thuận lợi nhằm giúp họ "an cư lạc nghiệp". Tuy nhiên, một phần do tập quán sinh sống của đồng bào chưa phù hợp, nhưng chủ yếu là vì chất lượng xây dựng những ngôi nhà này rất thấp, hư hỏng, xuống cấp rất nhanh, dẫn đến tình trạng người dân không dám ở vì sợ nguy hiểm đến tính mạng. Việc nhiều hộ dân không mặn mà với những căn nhà như thế này đã dẫn đến tình trạng chúng bị bỏ hoang và xuống cấp, thậm chí bị phá dỡ là điều hiển nhiên.

Cụ thể, từ trung tâm xã Hà Đông đến làng Kon Mahar, rồi đến Kon Sơng  Lôk, dọc hai bên đường là những mái nhà lợp tôn, tường gạch được xây kiên cố nằm ẩn mình trong các lùm cây. Phải len qua những bụi cây cùng đám dây leo chằng chịt, chúng tôi tìm đường vào những căn nhà nói trên. Anh Bơi, Trưởng làng Kon Mahar cho biết: "Làng Kon Mahar có rất nhiều ngôi nhà được xây dựng theo Chương trình 134 và 167 bị bỏ hoang không ai ở. Lý do nhà xây chất lượng không đảm bảo, tường nứt, bể, đến mùa mưa là dột nát hết, mới ở được 2 đến 3 tháng đã hư hỏng".

Theo quan sát của chúng tôi, có 64 căn nhà thuộc diện này đang bị bỏ hoang với những lý do được người dân đưa ra như: Nhà sập hoàn toàn, nứt tường, nứt nền, gãy cột, tốc mái, nhà dột, không nước sinh hoạt... Tất cả những căn nhà này có cùng một đặc điểm là "vườn không nhà trống" không hề thấy dấu hiệu "định cư" nào ở đây. Hầu hết các ngôi nhà trống huơ, trống hoác, không có cửa nẻo. Thậm chí, có nhà không còn mái tôn, cỏ mọc cao hơn cả mái nhà. Nền nhà xi măng bong tróc, nứt nẻ, nhiều ổ mối đùn cao chiếm gần 1/3 diện tích, bốn bề dây leo cỏ dại mọc chằng chịt. Nghiêm trọng hơn, hiện có 21 hộ dân đang sinh sống trong những ngôi nhà như thế này và ngày ngày đang phải đối mặt với những nguy hiểm rình rập, do nhà có thể bị sập bất cứ lúc nào.

Theo những người dân ở đây, sau khi nhận bàn giao nhà từ chính quyền địa phương, nhiều hộ dân chỉ ở trong khoảng thời gian rất ngắn là không tiếp tục sử dụng nữa. Họ dọn về ở trong những ngôi nhà cũ, tạm bợ trước đây. Ông Đinh Huych, người làng Kon Mahar giải thích lý do người dân không mặn mà với nhà tái định cư như sau: "Bà con đã quen ở nhà sàn chứ không thích những căn nhà như thế này. Hơn nữa, nhà bị hư hỏng, xuống cấp rất nhanh, nếu không may nó đổ sập thì chết cả nhà...". Cùng chung suy nghĩ với ông Đinh Huych, ông Đinh Đăm, làng Kon Sơng Lôk cho biết: "Nhà tái định cư vừa nhỏ hẹp, vừa nhanh bị sụt lún, xuống cấp, không ai biết nó đổ sập bất cứ lúc nào"

Sau khi đã khảo sát thực trạng những ngôi nhà nói trên tại làng Kon Mahar và Kon Sơng Lôk, chúng tôi đến UBND xã Hà Đông. Tuy nhiên, vào thời điểm này, lãnh đạo xã đều không có mặt. Trao đổi qua điện thoại, ông Nguyễn Hồng Việt, Phó Chủ tịch UBND xã cho biết: "Hiện trên địa bàn xã Hà Đông có khoảng chục căn nhà thuộc Chương trình 134, 167 bị bỏ hoang. Người dân không ở là vì tập tục thích ở nhà sàn, nếu không tin thì phóng viên có thể vào trong làng kiểm chứng". Ông Việt cho biết thêm, Đảng ủy, chính quyền xã Hà Đông đã tích cực tuyên truyền, vận động bà con ở các làng nói trên vào ở những nhà 134 mà Nhà nước làm, cấp cho. Tuy nhiên, bất cập hiện nay là có nhiều hộ dân không chịu vào ở (?!).

Ông Mai Tấn Lợi, Chánh Văn phòng UBND huyện Đắk Đoa cho biết: Đến nay, toàn huyện có hơn 4.000 căn nhà xây dựng theo Chương trình 134, 167 hỗ trợ cho các hộ nghèo có nhà ở ổn định, hầu hết bà con sử dụng hiệu quả. Riêng tình trạng nhà bỏ hoang ở xã Hà Đông, huyện đã cho rà soát để có hướng sửa chữa, khắc phục. Còn về chất lượng và nguyên nhân cụ thể người dân không ở thì cần kiểm tra lại.

Liên quan đến vấn đề này, ông Dương Văn Trang, Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai cũng đã đến kiểm tra tại xã Hà Đông và chỉ đạo địa phương nhanh chóng khắc phục tình trạng sử dụng nhà theo Chương trình 134, 167 của Chính phủ chưa hiệu quả. Trong thông báo kết luận tại buổi làm việc mới đây với lãnh đạo chính quyền địa phương, Bí thư Tỉnh ủy Dương Văn Trang đã yêu cầu Đảng ủy, chính quyền xã Hà Đông cần tập trung thực hiện tốt một số nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới, nhất là công tác định canh, định cư gắn với xây dựng nông thôn mới, nhằm đưa xã Hà Đông nhanh chóng thoát nghèo một cách bền vững.

Quốc Dinh