Đề xuất mới dựa trên ý tưởng cũ

Phát biểu với báo giới sau chuyến thăm chính thức đầu tiên tới Trung Quốc hồi đầu tháng này, Ngoại trưởng Xin-ga-po Vi-vi-an Ba-la-crít-nan cho biết Xin-ga-po đang tìm cách giúp hạ nhiệt căng thẳng trên Biển Đông khi đưa ra một giải pháp tạm thời trong ngắn hạn, theo đó đề nghị mở rộng khái niệm CUES với các bên liên quan. Ngoại trưởng Xin-ga-po nêu rõ đề xuất bao gồm một số quy tắc can dự nhằm tránh những sự cố bất ngờ hoặc những tính toán sai có thể dẫn đến căng thẳng và xung đột trên vùng biển khu vực. Phía Xin-ga-po cũng đề xuất mở rộng khái niệm với cả tàu hải quân và cảnh sát biển”.

Cũng theo Ngoại trưởng Xin-ga-po, Trung Quốc và ASEAN đã nhất trí tìm hiểu đề xuất của Xin-ga-po về CUES mở rộng, bao gồm cả các tàu tuần duyên (cảnh sát biển), chứ không chỉ giới hạn trong va chạm giữa các tàu và máy bay hải quân, nhằm giúp ngăn chặn các vụ đụng độ không mong muốn ở Biển Đông. Vấn đề hiện nay là phải nhanh chóng áp dụng Bộ quy tắc này để giúp Biển Đông trở nên an toàn hơn và xây dựng lòng tin trong khi Trung Quốc và ASEAN tăng tốc đàm phán về Bộ Quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC).

Ông Ba-la-cri-xnan khẳng định đề xuất trên được đưa ra là một phần trong nỗ lực thể hiện vai trò điều phối quan hệ ASEAN - Trung Quốc của Xin-ga-po trong nhiệm kỳ 3 năm kể từ tháng 8-2015. Theo ông, do không phải quốc gia có tranh chấp, Xin-ga-po sẽ đóng vai trò trung lập để tạo thuận lợi cho đối thoại mang tính xây dựng giữa các bên liên quan, với mục tiêu thúc đẩy hòa bình và ổn định, tập trung vào giải pháp hòa bình cho những mâu thuẫn hoặc xung đột. 

CUES không phải ý tưởng mới mà dựa trên bộ quy tắc đã được 21 quốc gia thành viên Diễn đàn Hải quân Tây Thái Bình Dương (WPNS), trong đó có Trung Quốc và 8 nước ASEAN, gồm cả Việt Nam, ký năm 2014 tại Thanh Đảo (Trung Quốc). Ý tưởng này từng bị Trung Quốc phản đối, cho rằng cụm từ “bộ quy tắc” thể hiện sự ràng buộc về pháp lý. Ngoại trưởng Xin-ga-po khẳng định vấn đề hiện nay là liệu Trung Quốc và ASEAN có thể mở rộng ý tưởng này và xây dựng lòng tin hay không, thậm chí ngay cả khi các cuộc tham vấn về COC vẫn đang diễn ra.

Thời gian gần đây, đã có nhiều lời kêu gọi áp dụng CUES trên Biển Đông, với phạm vi điều chỉnh không chỉ đối với hải quân mà mở rộng với cả tàu tuần duyên, thậm chí cả tàu dân sự. Tuy nhiên, theo đề xuất của Xin-ga-po, CUES sẽ chỉ được mở rộng, áp dụng với lực lượng tuần duyên.

Lỗ hổng của CUES

Tiến sĩ Cô-lin Cô Xuê Săng, chuyên gia về an ninh hàng hải khu vực thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược của RSIS, cho rằng lỗ hổng thực sự của CUES đã được chỉ ra lâu nay, do văn bản này chỉ áp dụng với hải quân mà không áp dụng với các cơ quan thực thi luật dân sự trên biển (CMLE). Bởi trong tranh chấp trên Biển Đông, hải quân ngày càng chỉ đóng vai trò “răn đe”, trong khi lực lượng được huy động ở tiền tuyến chủ yếu là CMLE, thậm chí dưới vỏ bọc “ngư dân”.

Nếu căng thẳng tiếp tục leo thang, một tình huống khẩn cấp vượt tầm kiểm soát xảy ra trên Biển Đông sẽ chỉ là vấn đề thời gian. Xinh-ga-po có nhiều lý do để tin rằng một tình huống khẩn cấp không thể kiểm soát trên Biển Đông có thể tạo thành một “cú sốc” cho quan hệ ASEAN - Trung Quốc. Vì thế, theo tiến sĩ Cô-lin, cần phải có một hướng đi mới khi đàm phán về COC vẫn bế tắc.

Bất chấp điểm yếu trên, ít nhất CUES sẽ tạo một nền tảng để quản lí tranh chấp. Bên cạnh đó, theo Tiến sĩ Cô, CUES thực tế là một hình thức thỏa thuận kiểm soát vũ khí của hải quân, đặt ra những hạn chế đối với lực lượng này. Vì thế, trong bối cảnh cần có một giải pháp thực chất, một biện pháp xây dựng lòng tin và an ninh như vậy có ý nghĩa quan trọng.

Ngoài ra, nếu chấp nhận CUES, chính phủ các nước ASEAN có thể tiến hành diễn tập chung đảm bảo an ninh trên biển trên cơ sở CUES. Điều này cũng có thể giúp thúc đẩy vai trò của ASEAN trong đảm bảo an ninh khu vực, duy trì và củng cố vị trí trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực. Đồng thời, nó cũng phát đi một tín hiệu tới Trung Quốc rằng ASEAN nghiêm túc trong cam kết thực thi các quy định để quản lý tranh chấp trên Biển Đông.

Trên thực tế, CUES không thể bó buộc Trung Quốc ở Biển Đông do Bắc Kinh vẫn có thể khai thác điểm yếu của Bộ quy tắc này khi dựa nhiều hơn vào lực lượng CMLE. Vì thế, theo Tiến sĩ Cô-lin, việc định nghĩa CMLE sẽ có ý nghĩa quan trọng, cần vượt ra ngoài lực lượng tuần duyên. Các nước ASEAN cần có chung quan điểm trong cách định nghĩa CMLE. Tuy nhiên, một định nghĩa rộng, toàn diện về CMLE vượt ra ngoài lực lượng tuần duyên nhiều khả năng sẽ bị Trung Quốc phản đối.

Là bên trung lập trong tranh chấp Biển Đông, Xin-ga-po có thể đề xuất thảo luận sâu hơn, mang tầm khu vực, nhằm đạt được sự đồng thuận về việc định nghĩa CMLE. Song, theo Tiến sĩ Cô-lin, tác động là khá hạn chế, bởi trên thực tế, thúc đẩy sáng kiến này với Trung Quốc sẽ rất khó khăn. Tuy nhiên, nếu như các nước ASEAN có thể thảo luận và đạt đồng thuận về đề xuất của Xin-ga-po thì vẫn có thể hy vọng.

Nguyễn Trung