Các già làng chuẩn bị lễ vật cúng dâng các vị thần lúa.

Bên cạnh đó, đời sống tâm linh của người dân gắn liền với thế giới vô hình như thần núi, giàng, ma quỷ. Sự hiện diện của các thế lực đầy quyền năng này có ở mọi nơi từ sông suối, núi rừng đến cành cây, hòn đá. Chính vì thế, các lễ hội hiến tế phẩm vật là cách để người dân tiếp cận và làm vừa lòng các vị thần. Đây còn là dịp để họ cầu mong về sự no đủ, được mùa, bình an cho cả cộng đồng.

Già làng Cê Tíc ở thôn Ca Noong 2, xã A Xan là một nghệ nhân tạc tượng chuyên phục dựng các nhà Gươl ở huyện Tây Giang cho biết: "Trong các lễ hội của người Cơ Tu (Tây Giang, Quảng Nam) thì lễ hội cha haroo tamee cúng tạ ơn các vị thần linh, đặc biệt là thần lúa năm qua đã phù hộ cho một mùa "lúa đầy bồ, đầy kho", nó quyết định sự no đủ, hưng vong của bản làng và cầu xin sự bội thu trong mùa rẫy năm tới".

Chính vai trò quan trọng này nên lễ hội cha haroo tamee là biểu tượng cao nhất, tập trung đầy đủ nhất các loại hình đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của đồng bào vùng cao Quảng Nam.

Lễ hội là ngày vui lớn của cả cộng đồng và diễn ra sau khi kết thúc vụ mùa, lúc này người dân được phép "xả hơi", chờ năm mới đến với mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt. Ngoài các nghi lễ cầu xin thần lúa, trong lễ hội, dân làng thường chọn ra con trâu to khỏe, có cặp sừng nhọn, da đen để tổ chức đâm trâu làm vật hiến sinh cầu mùa, cầu an.

Khác với người Kinh, đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao ở Quảng Nam không quan niệm "con trâu là đầu cơ nghiệp" mà nó gắn liền với truyền thuyết về nguồn gốc của tục đâm trâu có từ xa xưa: "Ngày xưa, Giàng (trời) sai trâu mang hạt giống xuống hạ giới phân phát cho con người để cày cấy. Nhưng đến trần gian, trâu ở lại vùng đồng bằng và phân phát hết hạt giống nên người miền thượng không có lúa để gieo trỉa, gây ra đói kém. Vì thế, hằng năm, dù được mùa hay mất mùa, người Cơ Tu, Ca Dong, Xơ Đăng tổ chức lễ ăn trâu (đâm trâu) để trả thù và lấy đó làm vật hiến tế, tạ ơn trời đất cùng các loài ma quỷ, thần linh đã cho một mùa lúa đầy gùi, đầy kho".

Cùng với lễ đâm trâu, tại lễ hội chaharoo tamee vẫn còn lưu giữ một hình thức sinh hoạt tinh thần rất độc đáo, đó là nghệ thuật nói lý, hát lý "so tài" thâu đêm, suốt sáng giữa các cụ cao niên làng này với các cụ cao niên làng kia. Đây là loại hình nghệ thuật độc đáo, bởi nó phụ thuộc vào việc ứng khẩu tùy theo trình độ, khả năng, kinh nghiệm của người hát đưa ra mà không phải theo bất cứ khuôn mẫu nào.

Khi đối thủ không "đấu" lại được thì phải thừa nhận chân lý do người thắng đưa ra. Trong lễ hội mừng lúa mới, các điệu lý của người Cơ Tu không nặng việc so tài cao thấp mà thường đối đáp với nhau về những khó khăn, thuận lợi hoặc hỏi han nhau về lũ chim chóc, thú rừng có quấy phá trong vụ mùa hay không.

Ngoài ra, trong cuộc sống hằng ngày, nói lý, hát lý còn được người Cơ Tu dùng trong công việc giải quyết mâu thuẫn nội bộ, có tác dụng hòa giải hoặc đối đáp trao đổi giữa chủ nhà với khách, kêu gọi sự giúp đỡ trong họ hàng, người thân. Nghệ thuật này hiện được các cụ cao niên ở các làng bản Cơ Tu gìn giữ.

Thượng tá Trần Đắc Đồng, Đồn trưởng Đồn BP A Xan, BĐBP Quảng Nam cho biết: "Ngày nay, đời sống đồng bào đã được nâng cao, trong nông nghiệp đã chuyển đổi từ lúa rẫy sang lúa nước và biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nên ít có trường hợp vụ mùa bị thất bát. Chính vì thế, vào các dịp mừng năm mới, người dân thường trang hoàng nhà Gươl, quét dọn bản làng và tổ chức săn bắt, đánh cá chuẩn bị thực phẩm cho lễ hội ăn mừng theo cộng đồng làng rất lớn".

"Con cá phải sống dưới nước, con voi phải ở trên rừng. Con cá phải bơi thành đàn, con voi phải đi từng bầy"..., tiếng hát lý hòa trong nhịp điệu cồng chiêng. Các bộ tộc Lào sống dọc biên giới sang cùng dự chia vui. Ngày lễ hội của đồng bào dân tộc miền núi tỉnh Quảng Nam, người ta chỉ tìm thấy vị thần lúa trong tâm tưởng của đồng bào, nhưng một vị thần khác luôn hiện hữu và làm nên sắc thái độc đáo của lễ hội buôn làng, đó là tình đoàn kết, gắn bó anh em, mối đoàn kết sâu nặng giữa nhân dân 2 bên biên giới Việt - Lào. Tình cảm đó thể hiện qua câu nói lý, hát lý.