Tháng 3-1961, tại làng Tu Nhúp, xã Blô Hiền, huyện Hiên, tỉnh Quảng Nam xuất hiện nhiều cán bộ từ dưới xuôi bí mật lên cứ. Tất cả tập trung trong cánh rừng già, bên cạnh  những đồng chí cán bộ Công an nhân dân vũ trang (CANDVT) từ ngoài Bắc chi viện vào. Đó là lớp đào tạo về công tác an ninh theo chủ trương của Tỉnh ủy Quảng Nam - Đà Nẵng. Vào thời điểm đó, chiến trường Quảng Nam - Đà Nẵng đang sôi sục với những trận đánh vây đồn A Tép, đồn Cà Xá, diệt địch ở Mà Coi, huyện Hiên, diệt Chi phó quận cảnh sát Đại Lộc.

Các đồng chí CANDVT từ ngoài Bắc vào đã mang theo "giáo án" là kiến thức đã được học ở trường CANDVT và trường Công an Trung ương. Mọi người tự soạn bài với các nội dung về công tác xây dựng mạng lưới, điệp báo, sưu tra, quản lý và theo dõi đối tượng... 32 cán bộ trong lớp sau này đã trở thành lực lượng cốt cán, tạo nguồn Trưởng Công an huyện, Đội trưởng Đội ANVT... Lực lượng này đã trở về huấn luyện lại cho các đồng chí ở cơ sở, tập trung diệt ác, phá kìm, tiêu diệt bọn ác ôn, chỉ điểm, xây dựng mạng lưới tai mắt khắp các địa bàn để nắm tình hình, tổ chức đánh địch, thu thập tin tức tình báo.

Sau 2 tháng mở lớp tập huấn, ngày 19-5-1961, dưới tán rừng rậm đã diễn ra lễ thành lập lực lượng ANVT tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng. Lễ nghi diễn ra chỉ có hoa rừng, những ánh mắt và lời thề quyết tâm dưới lá cờ đỏ sao vàng. Toàn đội có 7 đồng chí, ông Đinh Ngọc Cân được phân công làm Tổ trưởng.

Cuối năm 1961, ANVT Quảng Nam tham gia đánh vào quận Trà My, giải phóng xã Phương Đông và Dương Yên. Tên Nguyễn Phô, đại diện xã, Bí thư đảng Cần Lao Nhân Vị đã bị bắt sống. Vào thời điểm đó, tại một hướng khác ở vùng biển, lực lượng ANVT diệt một đội tề ngụy ở xã Tam Hải, huyện Núi Thành. Nhiều trận đánh liên tiếp của lực lượng vũ trang tỉnh Quảng Nam trong năm 1961, có sự tham gia của ANVT đã nhanh chóng giải phóng 15 thôn và 2 xã, giành được hơn 10.000 dân, nhổ 5 đồn địch.

Trận đánh thành công và sử dụng nghiệp vụ an ninh, đó là cài 2 cơ sở vào hội đồng xã Thanh Minh, huyện Điện Bàn để "nhổ bỏ" hội đồng này. Theo kế hoạch được phân công, 4 đồng chí ANVT lao vào bắt gọn 14 tên tề ngụy giữa ban ngày. Tên xã trưởng Phụng và tên cảnh sát Hạnh run như cầy sấy trước mũi súng của các chiến sĩ ANVT. Vì trước đó, 2 tên này đã gây nhiều tội ác. Trận đánh vỗ mặt giữa ban ngày khiến nhiều hội đồng địch không dám làm việc, chỉ lo trốn về huyện lỵ ẩn náu.

Sáu tháng sau, địch tăng cường lực lượng tiếp tục củng cố hội đồng Thanh Minh. Lần này chúng bố phòng chặt chẽ hơn và luôn đề cao cảnh giác. Lực lượng ANVT bố trí 4 đồng chí giả làm nông dân đi cày gần trụ sở. Lúc 9 giờ sáng, tốp "nông dân" bất chợt lướt nhanh tới trụ sở Thanh Minh và tấn công diệt 12 tên, sau đó rút gọn.

Địch tiếp tục củng cố ấp Thanh Minh lần thứ 3, đồng thời bố phòng chặt chẽ hơn. ANVT Quảng Nam - Đà Nẵng tổ chức trinh sát kỹ càng, nắm rõ quy luật hoạt động của địch và quyết địch sử dụng biện pháp "cắt tỉa". Tên Phạm Đức Doãn làm đại diện là đối tượng ác ôn khá tạo bạo và tinh ranh. Cơ sở liên tục thông báo tình hình hoạt động của hội đồng ấp Thanh Minh và ANVT đã tìm được nút thắt để xử lý. Vào một ngày cuối tháng 5-1963, khi tên Phạm Đức Doãn vừa ra khỏi nhà riêng thì hắn đã bị 3 cán bộ ANVT bắt sống. Đòn đánh này khiến cho địch ở Thanh Minh bị tê liệt.

Đến năm 1975, lực lượng ANVT Quảng Nam - Đà Nẵng đã thực sự trưởng thành, trải qua hàng trăm trận đánh và ghi nhiều chiến công. Ngày 22-3-1975, lực lượng ANVT đã nhận lệnh từ Khu ủy Khu 5 chuẩn bị đánh Đà Nẵng, thực hiện chiến dịch Huế - Đà Nẵng. Địa bàn Hội An là nơi có đến 57 đồn bốt địch, sau khi giải phóng Tam Kỳ, địch dồn quân về Hội An rất đông. Chiều 28-3-1975, lực lượng ANVT, trinh sát vũ trang Quảng Nam cùng Đại đội 2 Duy Xuyên huy động 250 thuyền của bà con để vượt sông, đổ quân vào Hội An. Cũng trong đêm đó, 500 cán bộ, đồng bào bị địch giam tại nhà lao Quảng Nam đã được giải thoát. Được cơ sở thông báo địch cài mìn lại để sát hại tù nhân, ANVT đã kịp thời đến tháo gỡ làm mất hiệu lực.

Sau năm 1975, Đảng và Nhà nước đã phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang cho Đội trinh sát vũ trang Quảng Đà, Đội trinh sát vũ trang Quảng Nam, Đội trinh sát vũ trang Điện Bàn, Đội trinh sát vũ trang Đại Lộc... Đất nước hòa bình chưa lâu thì kẻ thù đã gây ra 2 cuộc chiến tranh biên giới. Một lần nữa, gần 600 cán bộ, chiến CANDVT Quảng Nam - Đà Nẵng tiếp tục vững vàng tay súng tham gia chiến đấu bảo vệ biên giới Tây Nam và làm nghĩa vụ quốc tế ở Cam-pu-chia.

Bước vào thời kỳ đổi mới, để xây dựng thế trận lòng dân, phát huy sức mạnh của quần chúng, tạo điểm tựa vững chắc cho người dân yên tâm bám biển, bảo vệ chủ quyền vùng biển, đảo, BĐBP Quảng Nam đã xây dựng 126 tổ đoàn kết sản xuất trên biển, 8 nghiệp đoàn nghề cá, triển khai Chương trình "Vì những con tàu xa khơi". Những công trình tại các huyện Đắc Chưng, Kà Lừm, tỉnh Sê Kông như trạm xá, trường học, khu kiểm soát liên hợp cửa khẩu Đắc Tà Oọc của nước bạn Lào; hay việc hỗ trợ gần 1,5 tỷ đồng cho 1 tập thể và 414 cá nhân người Lào có công với cách mạng Việt Nam; Chương trình kết nghĩa bản - bản; khám chữa bệnh miễn phí; giúp đỡ nhân dân Lào... đã tạo nên hình mẫu quan hệ quốc tế đặc biệt.

Xác định phòng chống thiên tai là nhiệm vụ tác chiến trong thời bình, những năm qua, đơn vị đã tổ chức cứu giúp hàng trăm con tàu, hàng ngàn người dân trong thiên tai, bão lũ. Hình ảnh người lính Biên phòng trên địa bàn biên giới, biển đảo tỉnh Quảng Nam luôn gần gũi và gắn bó với đồng bào dân tộc và bà con ngư dân miền biển. Đại tá Dương Hoài Nam, Chỉ huy trưởng BĐBP Quảng Nam cho  biết: "BĐBP tỉnh và các cơ quan, đơn vị đã xây dựng 126 tổ đoàn kết sản xuất trên biển, 8 nghiệp đoàn nghề cá, triển khai Chương trình "Vì những con tàu xa khơi"... Chủ động đảm bảo thông tin liên lạc, phương tiện kỹ thuật, sẵn sàng ứng phó, cứu giúp hàng trăm con tàu, hàng ngàn người dân trong thiên tai, bão lũ. Thế hệ cán bộ, chiến sĩ BĐBP Quảng Nam hôm nay nguyện sẽ kế tục xứng đáng truyền thống anh hùng của lực lượng ANVT năm xưa.

Lê Văn Chương