Cụ Phan Ngọc Bích nhận Huy hiệu 85 tuổi Đảng. Ảnh: Hoàng Anh

Lớp đảng viên đầu tiên ở Phú Yên

Trên chiếc giường nhỏ, thân thể tuổi già hao gầy nhưng nét mặt cụ Phan Ngọc Bích vẫn luôn hồn hậu. Nghe người vợ nói có khách đến thăm, cụ cựa mình, nhờ mọi người nâng ngồi dậy.

Trong tiềm thức cụ, câu chuyện của một thời tham gia cách mạng, vào sinh ra tử vẫn in đậm trong trí óc. "Tôi sinh ở thị trấn La Hai, huyện miền núi Đồng Xuân. Năm tôi lên 6, cha mất, không lâu sau đó, má cũng bỏ đi biệt tích. Ông bà nội nhọc nhằn nuôi tôi lớn và cho đi học trường làng để biết chút ít chữ nghĩa. Năm tôi 18 tuổi thì ông bà lần lượt qua đời... Tôi bắt đầu sống tự lập, xin theo học nghề may và cả nghề hớt tóc dạo để mưu sinh"- cụ Phan Ngọc Bích nhắc lại.

Vào thời điểm đó, hào khí Cần Vương của các cuộc khởi nghĩa Lê Thành Phương, Bá Sự, Võ Trứ đã thổi vào hồn cụ và  thế hệ thanh niên tinh thần dân tộc và tình yêu Tổ quốc mạnh mẽ. Cụ Bích cũng như thanh niên trong làng rất thích và thường chuyền tay nhau đọc báo Tiếng Dân, tờ báo do cụ Huỳnh Thúc Kháng làm chủ bút. Lý tưởng cách mạng đã được thắp sáng trong cụ từ đây.

Khi Chi bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội ra đời tại Phú Yên năm 1928, Tổ chức Hưng nghiệp hội cũng ra đời tại La Hai, nhằm tập hợp, giác ngộ thanh niên làm cách mạng. Giữa năm 1929, đồng chí Phan Lưu Thanh, thành viên của Hưng nghiệp hội La Hai, vào Sài Gòn học lái xe ô tô ở Trường cơ khí Chu Văn Hai và được kết nạp vào Đảng ở Chi bộ Thị Nghè. Được Đảng phân công trở về quê nhà hoạt động, người cộng sản đầu tiên của tỉnh Phú Yên Phan Lưu Thanh đã dày công tập hợp tuyên truyền, giác ngộ lý tưởng cộng sản cho thanh niên quê nhà, trong đó có nhóm thanh niên của Phan Ngọc Bích.

Nhiệm vụ đầu tiên được tổ chức giao và cũng là thử thách bước đầu trong cuộc đời hoạt động cách mạng của chàng thanh niên Phan Ngọc Bích là vào phủ lỵ Tuy Hòa rải truyền đơn. "Ngay đêm đầu tiên ở phủ lỵ Tuy Hòa, trong vai người hớt tóc dạo, tôi mua vé vào xem cải lương rồi rải truyền đơn trong rạp hát, sau đó rải dọc theo các trụ đèn từ nhà hát đến chợ Tuy Hòa" - Cụ Bích nhớ lại. Việc làm này gây náo động, bọn thực dân Pháp đã huy động toàn bộ binh lính các đồn cảnh sát truy lùng, tìm bắt người nào đã dám cả gan làm chuyện "động trời", nhưng cũng không phát hiện được manh mối.

Ngày 5-10-1930, sau một thời gian thử thách và tiếp tục được đồng chí Phan Lưu Thanh bồi dưỡng, Phan Ngọc Bích vinh dự được kết nạp vào Đảng. "Hôm ấy, tại nhà đồng chí Phan Lưu Thanh, thôn Đồng Bé, xã Xuân Long (nay là thị trấn La Hai), thừa ủy nhiệm của Xứ ủy Trung Kỳ, đồng chí Phan Lưu Thanh đã đọc quyết định kết nạp tôi vào Đảng; đồng thời đọc Điều lệ Đảng và tuyên bố thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên tại Phú Yên gồm 9 đảng viên" - Cụ Phan Ngọc Bích kể.

Buổi lễ lịch sử này được tổ chức đúng vào ngày gia đình có giỗ để che mắt giặc, chi bộ đã thống nhất phân công nhiệm vụ cho từng người và đặt ra mục tiêu phát triển đảng viên, phấn đấu đến đầu năm 1931 thành lập Tỉnh đảng bộ Phú Yên.

Và đúng như kế hoạch, từ 9 "hạt giống đỏ" nòng cốt ban đầu, số lượng đảng viên ngày càng tăng dần. Từ một chi bộ phát triển lên 17 chi bộ với 78 đảng viên. Đến tháng 1-1931, Tỉnh ủy lâm thời Phú Yên được thành lập do đồng chí Phan Lưu Thanh làm Bí thư Tỉnh ủy.

Trưởng thành trong máu lửa

Nhắc lại chuyện cũ, cụ Bích ví von: "Từ trong màn đêm, đã thấy khoảng trời sáng mở ra phía trước. Với lý tưởng cao cả vì nước, vì dân, chúng tôi hăng say hoạt động cách mạng, không sợ gian khổ, nguy hiểm".

Tháng 2-1931, đồng chí Phan Ngọc Bích được Xứ ủy Trung Kỳ điều ra công tác ở Phân ban Tuyên huấn Xứ ủy đóng ở Quy Nhơn (Bình Định), phụ trách công tác ấn loát (chủ yếu là in ấn tài liệu của Đảng và truyền đơn). Đến tháng 7-1931, Xứ ủy chủ trương biểu tình bạo động để ủng hộ Xô Viết Nghệ Tĩnh và tạo tiếng vang. Khởi nghĩa nổ ra đồng thời ở cả 3 tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, song đã bị thực dân Pháp khủng bố trắng, dìm trong biển máu.

Tại Phú Yên, địch bắt trên 500 người, cả đảng viên và quần chúng cách mạng, trong đó có đồng chí Phan Lưu Thanh. Phan Ngọc Bích may mắn thoát khỏi các cuộc khủng bố khốc liệt của địch và tìm mọi cách bắt liên lạc với các đồng chí Tỉnh ủy trong nhà tù. Từ nhà lao Sông Cầu, đồng chí Phan Lưu Thanh giao cho đảng viên Phan Ngọc Bích vào Tuy Hòa tìm cách gây dựng lại cơ sở và phong trào cách mạng.

Ban ngày, cụ Bích làm công cho một nhà may, ban đêm thuê xích lô để kéo và đã giác ngộ được một số anh em phu xe, công nhân ở nhà thương cùng đông đảo học sinh đứng vào hàng ngũ của Đảng. Từ đây, Chi bộ Đảng phía Nam Phú Yên đã được thành lập ngày 24-11-1931 (ngày rằm tháng Mười năm Tân Mùi) tại chùa Ông dưới chân núi Nhạn.

Trên đường trở về báo cáo với lãnh đạo Tỉnh ủy ở nhà lao Sông Cầu về sự kiện này, cụ Phan Ngọc Bích đã bị địch bắt. Kẻ thù dùng nhiều thủ đoạn dụ dỗ, tra tấn, đánh đập hết sức dã man, nhưng không khai thác được gì, đành phải giao cụ lại cho lý trưởng địa phương quản chế tại xã.

Năm 1935, được ra tù, với kinh nghiệm thành lập Chi bộ Nhạn Đà, đồng chí Phan Ngọc Bích được giao nhiệm vụ làm công tác phát triển Đảng ở Nhà máy đường Đồng Bò, trực tiếp chỉ đạo cuộc khởi nghĩa của nhà máy. Đồng chí cũng được giao trọng trách gây dựng phong trào ở Sơn Hòa; làm Chủ nhiệm Việt Minh, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Tháng Tám ở huyện miền Tây Phú Yên và chịu trách nhiệm quản lý phân xưởng chế tạo vũ khí tại đây.

Cụ Phan Ngọc Bích, sinh năm 1910, vào Đảng ngày 5-10-1930, là một trong 9 đảng viên đầu tiên của Phú Yên, đồng thời tham gia thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên ở tỉnh Phú Yên. Cuối năm 2014 vừa qua, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Phú Yên đã long trọng tổ chức lễ trao Huy hiệu 85 năm tuổi Đảng cho cụ Phan Ngọc Bích.

Sáng ngời phẩm chất người cộng sản

Năm 1954, đồng chí Phan Ngọc Bích tập kết ra Bắc, làm Trưởng ban Vận động cán bộ sản xuất thuộc Bộ Lao động. Sau đó, cụ xung phong vào đất lửa Quảng Bình làm việc và trở thành Phó Giám đốc, Trưởng ban Tổ chức của Nông trường Lệ Ninh.

Ngày đất nước thống nhất, đến tuổi nghỉ hưu, cụ về quê hương Phú Yên và mua một căn nhà nhỏ ở khu phố Nguyễn Công Trứ, phường 6, TP Tuy Hòa, sống giản dị, chan hòa với mọi người. Ông Phạm Ngọc Thảo, Chủ tịch UBND phường 6, TP Tuy Hòa cảm kích cho biết, những người dân, nhất là lớp thanh niên trong khu phố nơi cụ Phan Ngọc Bích sống, xem cụ như người cha, người bác gần gũi, mẫu mực.

Dù tuổi cao, cụ Bích vẫn không ngừng thao thức, dõi theo công cuộc xây dựng, chỉnh đốn Đảng và "mong muốn cán bộ phải thực sự mẫu mực, là công bộc của dân" - Cụ Bích nói. Cụ luôn đi đầu ở địa phương trong cuộc đấu tranh với những cán bộ lạm quyền, tham ô, lãng phí gây thất thoát công quỹ, đồng thời luôn gắng sức làm nhiều điều tốt, góp phần cho người dân quanh mình có cuộc sống khá hơn.

Người dân khu phố Nguyễn Công Trứ kể, lúc còn đi đứng khỏe mạnh, hằng ngày, cụ vẫn thường đi thăm bà con trong khu phố, căn dặn mọi người sống yêu thương, đùm bọc nhau, "lá lành đùm lá rách". Dù không có con, cụ vẫn sống chắt chiu và bàn bạc với vợ gom góp từng đồng lương và những khoản tiền, quà được các cơ quan, địa phương tặng nhân dịp lễ, Tết để đóng góp nhiều hơn cho nguồn quỹ xây các công trình dân sinh của địa phương như làm đường bê tông, xây trường, xây bệnh viện.

Cụ là người đề xướng và luôn đi đầu trong các cuộc vận động xây dựng quỹ để trao học bổng cho học sinh nghèo, giúp đỡ các gia đình khó khăn. Những ngày truyền thống, ngày kỷ niệm, cụ hăng say tham gia những buổi tuyên truyền, nói chuyện lịch sử, nhắc về một thời đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, về những tấm gương đảng viên kiên trung sống chết một lòng vì Tổ quốc.

Nghe hỏi về điều ước lớn nhất trong cuộc đời, cụ Phan Ngọc Bích bộc bạch: "Điều tôi mong nhất là thế hệ trẻ hôm nay đừng bao giờ lãng quên sự hy sinh của những người đã nằm xuống. Có như vậy mới sống có lý tưởng và nỗ lực, phấn đấu xứng danh người cộng sản".