Thêm thành công, thêm cơ hội

Hội nghị thượng đỉnh G20 và Diễn đàn APEC vừa qua là một trong những tiêu điểm thu hút sự quan tâm của dư luận thế giới. Điểm nhấn trong cả hai sự kiện này là những kết quả thành công, minh chứng cho việc các nước khu vực Đông Á hoàn toàn có đủ năng lực xây dựng đồng thuận trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị đang ngày càng gia tăng. Truyền thông quốc tế dẫn lời bình luận của các học giả chính trị uy tín hàng đầu thế giới cùng chung quan điểm rằng, năm 2023 sẽ là năm có ý nghĩa đặc biệt đối với khu vực khi Ấn Độ là Chủ tịch G20, Indonesia là Chủ tịch luân phiên ASEAN và Nhật Bản là Chủ tịch G7.

Việc các quốc gia châu Á nắm giữ các vị trí quan trọng của thế giới sẽ mang tới cho khu vực những cơ hội đặc biệt để tận dụng lợi thế và định hình chương trình nghị sự đa phương cho phần còn lại của thập kỷ. Giới chuyên gia khẳng định, xét trên khắp toàn cầu, Đông Á là một trong những khu vực mà chủ nghĩa đa phương và hội nhập quốc tế vẫn còn cơ hội chống lại chủ nghĩa bảo hộ và dân tộc quá khích. Trên thực tế, các thể chế đa phương được phát triển tại châu Á như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC), Diễn đàn khu vực ASEAN, Hội nghị thượng đỉnh Đông Á và Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đều là những công cụ mạnh mẽ để tăng cường hội nhập trong các lĩnh vực an ninh và kinh tế thông qua xây dựng quy tắc đa phương và hợp tác.

Dù được đánh giá là khu vực có nhiều thành công và cũng mang nhiều động lực phát triển thế giới, nhiều chuyên gia vẫn cho rằng, cần phải nhìn nhận thẳng thắn, Đông Á đang bị mắc kẹt ở tâm điểm của căng thẳng địa chiến lược. Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ hiện nay, không một quốc gia đơn lẻ nào có thể đơn phương bảo đảm khả năng phục hồi, chống chịu và chủ quyền của mình. Bởi lẽ, sức mạnh và an ninh chỉ có thể có được thông qua hợp tác, cùng với một cách tiếp cận toàn diện. Khả năng phục hồi của một quốc gia trước tác động của biến đổi khí hậu và việc có thể tiếp cận các thị trường năng lượng, thực phẩm tự do đều có sự gắn kết, chịu tác động giữa các quốc gia.

Thúc đẩy thế giới đa cực vì tương lai thịnh vượng

Theo giới chuyên gia chính trị, an ninh, việc cần làm lúc này là phải tăng cường an ninh khu vực toàn diện. Điều này cần phải được đẩy mạnh sự quan tâm sâu sắc, thay đổi nhận thức ở những nơi vẫn chỉ chú trọng về an ninh quốc gia, an ninh quân sự và chưa coi trọng an ninh khu vực toàn diện. Ý tưởng đa diện này thực chất bao hàm tất cả các cấu phần của an ninh - quân sự, kinh tế, môi trường, xã hội dựa trên hiểu biết về những lợi ích chỉ có thể được bảo đảm thông qua hợp tác trong một hệ thống khu vực hợp tác tích cực về chính trị và phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế.

Giới chuyên gia cùng chung góc nhìn rằng, an ninh khu vực toàn diện lâu nay là một đặc điểm trong tư duy chính sách tại Đông Á. Ngay cả khi các cải cách cấu trúc và kinh tế, động lực quan trọng đằng sau tăng trưởng thần kỳ của châu Á hậu Chiến tranh thế giới lần thứ hai, xuất phát từ chính phủ từng quốc gia, nhưng đều được hỗ trợ và thúc đẩy bởi các thể chế đa phương và hỗ trợ chính trị thông qua hợp tác khu vực và quốc tế. Thông qua việc đưa các nền kinh tế xích lại gần nhau hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho đối thoại, xây dựng thói quen hợp tác và đồng thuận, cấu trúc kinh tế Đông Á đã hình thành dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau trong khu vực.

Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác của ASEAN (TAC) được xem là một bộ quy tắc ràng buộc pháp lý cho các mối quan hệ giữa các quốc gia ký kết. TAC đã cho thấy những con đường tìm đến cách thức “thúc đẩy hòa bình vĩnh viễn, tình hữu nghị và hợp tác lâu dài” từ năm 1976. Hiện nay, hiệp ước này có 49 thành viên từ nhiều châu lục, phản ánh giá trị xuyên lục địa của các nguyên tắc trong hiệp ước. Sự ra đời của RCEP lấy ASEAN làm trung tâm cũng đi kèm một nền tảng dành riêng để tăng cường hợp tác kinh tế là cơ hội để thúc đẩy cấu phần kinh tế trong khái niệm an ninh khu vực toàn diện.

Nhìn nhận thẳng thắn về thực trạng, giới chuyên gia cho rằng, xuyên suốt chiều dài lịch sử kể từ khi kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ hai, khu vực vẫn thường bị chi phối bởi khuôn khổ liên minh của Mỹ. Trong bối cảnh các hành động của Mỹ tại khu vực đang ngày càng tập trung vào kiểm soát ảnh hưởng của Trung Quốc, Đông Á có thể trở thành chiến trường mới cho cuộc cạnh tranh giữa các nước lớn. Đáng ngại hơn, nhiều quốc gia đang đứng trước lời mời chọn bên, điều vốn có thể gây xói mòn chủ quyền, ảnh hưởng tới năng lực bảo đảm an ninh toàn diện của bản thân quốc gia đó.

Phân tích từ giới chuyên gia cũng chỉ ra rằng, các cuộc gặp song phương giữa lãnh đạo các quốc gia bên lề hội nghị thượng đỉnh vừa qua tại Đông Nam Á vào tháng 11/2022 đã cho thấy, việc hướng tới đối thoại cởi mở, giải quyết tranh chấp vào thời điểm phù hợp vẫn là con đường rộng mở. Các quốc gia Đông Á có thể sử dụng vị thế lãnh đạo các tổ chức khu vực và đa phương năm 2023 để thiết lập một chương trình nghị sự cho khu vực, với ASEAN và đối tác cùng hợp tác hướng tới xây dựng an ninh khu vực toàn diện. Việc chứng minh sự hợp tác trên một loạt các yếu tố an ninh truyền thống và phi truyền thống là điều rất quan trọng, góp phần mang đến thành công trước áp lực địa chính trị. Trong đó, Đông Á có thể bắt đầu quá trình chuyển đổi sang một trật tự khu vực đa cực, ổn định để tiên phong cùng toàn cầu tiến tới một tương lai thịnh vượng bền vững.

Thanh Trúc