Ông Võ Văn Sử, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm huyện Hướng Hóa có lần quả quyết rằng, trong số 2.631,3ha rừng tự nhiên được giao cho 13 cộng đồng dân cư thôn trên địa bàn hiện đang được bảo vệ, quản lý rất tốt. Ông Sử nói rằng, bên cạnh các quy định của Nhà nước về bảo vệ rừng thì các luật làng đóng vai trò rất quan trọng và cũng từ những luật làng này mà hình thành nên những hương ước, quy ước giữ rừng trong mỗi cộng đồng dân cư thôn.

Khi chúng tôi ngỏ ý muốn tìm hiểu những luật làng truyền bằng miệng được lưu truyền ở các bản làng miền núi huyện Hướng Hóa, ông Võ Văn Sử gợi ý: "Muốn tìm hiểu những luật làng thì hãy tìm đến các thôn, bản của người dân tộc Vân Kiều, Pa Kô nằm ngay cạnh rừng như ở thôn Húc Thượng (xã Húc), bản Ruộng (xã Hướng Tân) hay thôn Mới (xã Hướng Sơn)... Thời gian qua cũng nhờ người dân tuân theo luật làng của các thế hệ cha, ông đi trước nên các cánh rừng được quản lý, bảo vệ tốt và còn nguyên sơ lắm".

Chúng tôi tìm vào bản Ruộng, xã Hướng Tân vào một ngày đẹp trời. Cánh rừng tự nhiên rộng hơn 100ha bao quanh thôn Ruộng đang vào thời kỳ mọc chồi non. Phía sau bản Ruộng là những thân cây cổ thụ vươn mình thẳng tắp, tán cây xõa rộng như mái tóc đen dài của những thiếu nữ Pa Kô, Vân Kiều. Rừng ở đây còn rất nguyên sơ, nhiều cây có đường kính đến hai, ba vòng tay người lớn, tuổi thọ đến hàng trăm tuổi như: Dẻ, Sao, Trường, Lội...

Anh Hồ Văn Thắng (42 tuổi), làm trưởng thôn ở bản Ruộng đã hai nhiệm kỳ nay cho biết: "Bản Ruộng có tất cả 105 hộ với 570 nhân khẩu, trong đó, số hộ nghèo chiếm đến hơn 50%. Năm 2006, Hạt Kiểm lâm huyện Hướng Hóa và UBND xã Hướng Tân đã phối hợp bàn giao 101ha rừng tự nhiên cho cộng đồng bản Ruộng quản lý, bảo vệ và hưởng lợi từ rừng. Thời gian qua, để bà con bản Ruộng không "ăn" vào rừng, bản làng đã đề ra luật lệ chỉ truyền bằng miệng, nhưng bắt buộc mọi người đều phải tuân theo. Cũng nhờ những luật lệ truyền bằng miệng này mà người dân bản Ruộng vẫn giữ được rừng và hưởng lợi chính đáng từ rừng".

"Luật lệ truyền bằng miệng" về bảo vệ rừng mà trưởng thôn Hồ Văn Thắng vừa nói cụ thể như sau: "Ai cần làm nhà cửa thì phải viết đơn trình làng, nếu xét thấy nhu cầu đó là chính đáng, làng sẽ trình đơn lên xã, lên Hạt Kiểm lâm huyện Hướng Hóa. Khi nào các cấp chính quyền đồng ý, thì mới được đốn cây làm nhà. Việc đốn cây sẽ do làng cử người đứng ra giám sát. Nếu ai dám tự tiện chặt cây thì sẽ bị phạt như sau: Chặt một cây nhỏ thì phải cúng làng một con heo, chặt cây to, gỗ quý thì làng phạt một con trâu. Cứ thế nhân lên, đốn bao nhiêu cây thì phạt bấy nhiêu con...".

Già làng Hồ Văn Đối (62 tuổi), ở bản Ruộng cho biết: "Hàng chục năm qua, nhờ những luật lệ nghiêm khắc đó nên rừng ở bản Ruộng không một ai dám xâm phạm. Dân bản vào rừng lấy củi luôn bảo ban nhau chỉ nhặt nhạnh củi khô hay những cành cây bị bão quật gãy mà thôi. Ở bản Ruộng này, ai cũng hiểu rằng nếu bảo vệ được rừng thì dân bản rất có lợi, bởi rừng  giữ mạch nước ngầm phục vụ việc tưới tiêu, sinh hoạt, rừng cho khai thác mật ong, cho củi đun, cho con chuột, con chim...”

Trong suy nghĩ của già làng Tà Ngư và người dân bản Ruộng, ý nghĩa của việc bảo vệ rừng chỉ đơn giản như thế, nhưng xem ra lại gần gũi, thiết thực biết bao. Già làng Tà Ngư tâm sự rằng, để dân bản không chặt phá rừng thì những người đứng đầu thôn, bản phải gương mẫu và luôn đi đầu trong công tác bảo vệ rừng, có như vậy bà con mới tin và làm theo.

Rời bản Ruộng, chúng tôi vượt gần 40km để tìm đến thôn Mới, xã Hướng Sơn. Già làng Hồ Văn Dưi (60 tuổi) cười thật tươi khi cho chúng tôi biết chuyện 47 hộ dân thôn Mới vừa nhận được số tiền 3,7 triệu đồng/hộ do Nhà máy thủy điện Rào Quán chi trả cho chi phí dịch vụ môi trường rừng mà theo quy định của pháp luật, người dân thôn Mới được hưởng. Được biết, năm 2013 Hạt Kiểm lâm huyện Hướng Hóa đã giao cho thôn Mới 500ha rừng đầu nguồn sông Rào Quán để bà con đồng bào Vân Kiều nơi đây quản lý, bảo vệ. Những năm qua, bên cạnh những quy định của Nhà nước về bảo vệ rừng, người dân thôn Mới cũng có những luật lệ riêng do các vị cao niên trong làng lập ra nhằm răn đe, cấm đoán việc xâm phạm, chặt phá rừng.

Già làng Hồ Văn Dưi chia sẻ: "Ở thôn Mới, từ người già đến con trẻ đều biết được những điều luật của bản làng đề ra để bảo vệ và không xâm hại vào rừng. Trước đây, nếu dân bản phát hiện ra người nào đó chặt phá rừng trái phép, chúng tôi đều căn cứ theo luật làng để xử phạt nghiêm khắc. Nhưng nay có khác trước, nếu bây giờ phát hiện ra đối tượng phá rừng, bên cạnh luật làng, chúng tôi sẽ trình báo cho các cấp chính quyền và kiểm lâm địa bàn biết để có hướng xử lý theo đúng quy định của pháp luật...".

Không những sử dụng luật làng để răn đe, xử phạt các hành vi làm phương hại đến rừng, bà con đồng bào Vân Kiều ở thôn Mới còn áp dụng luật làng vào việc phân định trách nhiệm, công việc cho người đi tuần tra và bảo vệ rừng. Không chỉ ở thôn Mới mà trong mỗi cộng đồng dân cư thôn ở huyện Hướng Hóa đều lập nên một đội tuần tra, bảo vệ rừng (số lượng từ 10-20 người) là những người có uy tín, có sức khỏe nhất trong bản làng. Nếu tham gia vào đội tuần tra, bảo vệ rừng này thì những người đó sẽ được miễn các công việc bắt buộc khác của làng. Trong một tháng, đội tuần tra, bảo vệ rừng đi thăm rừng từ 3-4 lần nên rất hiệu quả trong việc phát hiện các dấu hiệu chặt phá và quản lý được sự phát triển của rừng.

Nhắc đến những luật làng tồn tại trong đời sống của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô, nhiều người cứ nghĩ đến sự hà khắc, lạc hậu nhưng cũng có những điều luật đã "kìm nén" được sự phá hoại của con người trước Mẹ thiên nhiên. Những luật làng truyền bằng miệng nay còn "sót" lại giữa đại ngàn về việc bảo vệ rừng, sống chung với rừng mà chúng tôi có dịp ghi lại ở huyện miền núi Hướng Hóa là một ví dụ để minh chứng cho điều này...     

Đốc Cung