Biên phòng - Xưa kia, giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, người Cơ Tu sợ hãi truyền tai nhau nghe những câu chuyện về một khu rừng pơ mu cổ thụ thần bí. Người Cơ Tu gọi những cây pơ mu với cái tên linh thiêng là "cây ma rừng", nghĩa là, rừng pơ mu hàng trăm năm tuổi là một cõi u linh, là nơi linh hồn người chết trú ẩn... Trải qua bao cuộc bể dâu, đời sống người Cơ Tu nay đã có của ăn, của để, duy chỉ khu rừng pơ mu vẫn còn nguyên vẹn như thuở ban đầu. Với người Cơ Tu, câu truyền miệng "rừng còn, người Cơ Tu phát triển. Rừng mất, người Cơ Tu suy vong" như một lời nguyền của người Cơ Tu trong việc chăm sóc, bảo vệ rừng.
Đánh thức đại ngàn
Có một câu hỏi khiến rất nhiều du khách khi đặt chân đến vùng đất huyện Tây Giang (tỉnh Quảng Nam) là, tại sao người Cơ Tu nơi đây lại gọi cây pơ mu là "cây ma rừng" và tại sao nhắc đến rừng pơ mu, những vị cao tuổi trong làng vẫn còn giữ nguyên cảm giác kính cẩn, tôn thờ "cây ma" này đến vậy (?). Chúng tôi đem câu hỏi đó để liên hệ với anh Đinh, một người dân xã A Xan có niềm đam mê sưu tầm tài liệu văn hóa dân tộc, được anh Đinh kể với giọng hào sảng rằng, mỗi cây pơ mu thường có tuổi đời hàng trăm năm và mọc sâu giữa rừng già ít có dấu chân con người đặt tới. Chính vì rừng pơ mu gần như nguyên sơ nên bản thân mỗi "cây ma" trở thành nơi trú ngụ của thần linh, nơi linh hồn những người chết trú ẩn sau khi kết thúc một đời người.
"Rất ít người Cơ Tu trước đây có thể đặt chân đến tận những gốc cây pơ mu cổ thụ, ngoài những người có uy tín trong làng. Tại những cây pơ mu cổ thụ già làng thường làm một lễ cúng kính dâng các vị thần rằng, dân làng đã đặt chân đến đây và thề mãi mãi bảo vệ rừng. Không những vậy, khu rừng u linh này còn được người Cơ Tu chọn làm nơi yên nghỉ của người chết. Việc chặt phá rừng pơ mu gần như cấm tuyệt đối, nếu không được sự đồng ý của dân bản" - anh Đinh cho biết.
Mới đây, UBND huyện Tây Giang đã tổ chức lễ công bố 725 cây pơ mu được công nhận cây di sản Việt Nam. Khu rừng thiêng trải rộng trên 2 xã A Xan và Tr'hy với tổng diện tích khoảng 450ha, nằm cách khu dân cư nhiều tiếng đồng hồ đi bộ, giờ đã được cả nước biết đến, bởi sự đa dạng sinh học và cả về giá trị tâm linh sâu sắc. Thế nhưng, để nhận được sự vinh dự này, rừng cây pơ mu từng trải qua những giai đoạn khắc nghiệt bởi những kẻ hám lợi. Theo lời kể của ông Bh'riu Liếc, Bí thư huyện Tây Giang, ngày 2-9-2011, sau khi lãnh đạo huyện nghe nhân dân báo tin có nhiều người vào rừng tìm kiếm và chặt hạ một số cây pơ mu, ông Bh'riu Liếc cùng với các lực lượng chuyên trách vượt rừng suốt 8 tiếng đồng hồ, đi kiểm tra thực hư thông tin.
"Trong đoàn đi hơn 15 người có các ngành chức năng và đông đảo cán bộ hai xã A Xan và Tr'hy. Rừng rậm, đường trơn trượt khó đi là thế, nhưng chúng tôi vẫn quyết tâm tìm vào khu vực "cây ma" bị xẻ thịt. Đến nơi, chúng tôi bàng hoàng khi phát hiện vài cây bên rìa rừng đã bị chặt hạ. Họ chặt cây pơ mu để lấy tiền, nhưng họ quên một điều, việc xẻ thịt cây pơ mu đã chạm vào tín ngưỡng tâm linh của đồng bào Cơ Tu. Ngay sau đó, chúng tôi đã quay về họp các thôn làng và ra quy chế quản lý bảo vệ khẩn cấp khu rừng pơ mu" - ông Bh'riu Liếc kể lại.
Từ thời điểm đó, đều đặn hằng năm, đoàn công tác có sự chỉ đạo của ông Bh'riu Liếc tổ chức các cuộc khảo sát, đo đếm cây, vạch tuyến, làm lán trại trong rừng... để lên kế hoạch bảo tổn rừng thiêng. Trong suốt quá trình đoàn công tác tiến hành khảo sát rừng pơ mu, mọi kinh phí đi lại chủ yếu do cá nhân tự bỏ ra và xin được một vài nhà tài trợ. Từ năm 2011-2015, huyện Tây Giang cũng đã khảo sát và làm đường đi bộ để du khách có thể thuận lợi vào rừng tận mắt chiêm ngưỡng rừng cây pơ mu.
"Rừng còn, người Cơ Tu phát triển"
Ở độ cao 1.500m so với mực nước biển, rừng pơ mu của huyện Tây Giang được giới chuyên gia đánh giá có quy mô lớn nhất trên cả nước hiện nay. Theo thống kê của huyện Tây Giang, hiện tổng số cây pơ mu đếm được là 1.366 cây, cây lớn nhất có chu vi thân 7,52m. Sau khi khoan vào thân cây, các chuyên gia xác định quần thể pơ mu này có độ tuổi từ 300 đến gần 2.000 năm tuổi và những cây này lần lượt được ngành chức trách đánh số cẩn thận. Nhờ có sự bảo vệ, giữ gìn của nhiều thế hệ người Cơ Tu nên đến thời điểm hiện tại, quần thể rừng pơ mu vẫn còn giữ được nét nguyên sinh.
"Biến đổi khí hậu và cả sự tác động ghê gớm của con người khiến môi trường rừng bị tàn phá ở nhiều nơi, thế nhưng, Tây Giang còn rừng, còn nước, còn thác ghềnh thì cớ gì không tập trung cho đầu tư phát triển du lịch. Nhiều người lo sợ, khi du lịch đến sẽ phá rừng, nhưng không, người Cơ Tu, người Tây Giang sẽ giữ rừng, rồi du lịch dịch vụ phát triển, dân có việc làm ổn định thì rừng tiếp tục được giữ, phát triển hơn hiện nay nhiều".
Bí thư Huyện ủy Tây Giang Bh'riu Liếc nhấn mạnh như vậy, trước khi dẫn đoàn chúng tôi ra khỏi bìa rừng.
Đầu tháng 8 vừa qua, đoàn cán bộ chúng tôi được lãnh đạo huyện Tây Giang cử người dẫn đường vào tham quan rừng pơ mu cổ thụ - nơi huyện đang khảo sát, nghiên cứu cho ra đời một khu du lịch sinh thái trong tương lai. Con đường mòn để vào tới vị trí những cây pơ mu cổ thụ đầu tiên chỉ cách bìa rừng khoảng 15 phút đi bộ, nhưng không ít người trong đoàn thở dốc.
Theo một vị lãnh đạo huyện, con đường hiện tại đoàn đang đi được chính những người Cơ Tu giỏi băng rừng nhiều tháng trời làm lối đi. Người dẫn đường của chúng tôi - một thanh niên người Cơ Tu rắn rỏi, chân đi thoăn thoắt với nước da ngăm đen, vừa dùng rựa phát cây rậm, vừa giới thiệu từng số cây pơ mu vừa được đánh dấu. Anh chàng hào hứng giới thiệu cho khách từng cây pơ mu được tìm thấy theo từng năm, có hình thù ra sao và được đặt tên như thế nào.
"Mọi người cố leo thêm đoạn nữa là đến "cụ" pơ mu ngàn tuổi rồi nhé" - chàng trai dẫn đường nói như tiếp thêm sức mạnh giúp mọi người trong đoàn bước tiếp. Ít phút sau, mọi người trong đoàn đặt chân đến bên gốc cây pơ mu gần nghìn năm tuổi. Trong đoàn chúng tôi có người lớn tuổi và cả người trẻ tuổi, nhưng có lẽ, đây là lần đầu tiên mọi người được chiêm ngưỡng một vẻ đẹp tuyệt vời của tạo hóa. Cây pơ mu sừng sững giữa rừng già, tán lá sum suê, thân cây 4 người ôm không xuể, điều đó khiến mọi người cảm thấy phấn chấn, mệt nhọc vất vả hầu như tan biến. Tiến lại gần, có người phải mất vài phút ngằm nhìn thỏa mắt từ gốc cây lên tận tán lá cao vút; người sờ nắn, rồi thêm vài người í ới gọi nhau ôm đếm gốc cây... Đoàn tiếp tục cuộc hành trình khám phá những điều bất ngờ còn lại giữa rừng xanh, trên đường đi, ông Bh'riu Liếc liên tục khẳng định: "Các anh chị yên tâm, không phải huyện giữ, lãnh đạo giữ rừng pơ mu mà đây là rừng của dân, từng người dân giữ từng cây rừng".
Long Hữu
