Là di sản thuộc loại hình nghệ thuật trình diễn, hát Xoan Phú Thọ bao gồm hát, múa, gõ trống và phách, gắn liền với việc thờ cúng Hùng Vương, một tín ngưỡng bắt nguồn từ việc thực hành thờ cúng tổ tiên của người Việt.

Theo kết quả Báo cáo định kỳ quốc gia (năm 2016) về tình trạng của hát Xoan Phú Thọ và theo đánh giá việc thực hiện kế hoạch bảo vệ di sản, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể đã kết luận, di sản hát Xoan Phú Thọ đã không còn đáp ứng một hoặc nhiều tiêu chí của Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vì những nỗ lực gần đây của cộng đồng địa phương và Chính phủ, qua đó khôi phục đáng kể khả năng tồn tại của nó kể từ khi được ghi danh tại danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011. 

Ví dụ, năm 2009, 4 phường Xoan có khoảng 100 người hát và nhạc công hoạt động không thường xuyên, với hơn phân nửa là trên 60 tuổi nhưng đến nay, các phường có gần 200 thành viên với độ tuổi trung bình là 35. Năm 2009, trong số 31 nghệ nhân cao tuổi nhất (tuổi từ 80 đến 104), chỉ có 7 người có khả năng trình diễn và truyền dạy các bài bản cổ của hát Xoan thì nay có tới 62 người kế nhiệm được đào tạo và đều được trang bị đầy đủ để dạy các bài bản của hát Xoan.

Các phường Xoan và cộng đồng, các học viên và các tổ chức có liên quan đã tham gia tích cực vào việc chuẩn bị Báo cáo định kỳ quốc gia, nhiệt tình tham gia vào các cuộc phỏng vấn, thảo luận và hội thảo. Hơn nữa, di sản này đã được kiểm kê rộng rãi với sự tham gia của cộng đồng từ năm 2012 đến năm 2015, với các thông tin được cập nhật hàng năm. Việc kiểm kê bài bản của Hát Xoan cũng được thực hiện bởi Viện Âm nhạc Việt Nam thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Vì những lý do trên, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể đã ghi nhận đề nghị của Việt Nam về việc đưa hát Xoan Phú Thọ ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Cùng với đó, theo Ủy ban này, di sản văn hóa phi vật thể hát Xoan Phú Thọ đã được đề nghị đưa vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đây là lần đầu tiên, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể quyết định rút một di sản ra khỏi danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp để chuyển sang danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Dựa trên kinh nghiệm thu được trong quá trình xem xét của Ủy ban về đề nghị này của Việt Nam, Ủy ban sẽ tiếp tục thảo luận về dự thảo hướng dẫn và xác định các thủ tục rõ ràng để rút một di sản ra khỏi danh sách và đưa một di sản từ danh sách này sang danh sách khác.

Bên cạnh việc ghi danh hát Xoan Phú Thọ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Ủy ban này cũng lưu ý Việt Nam không chỉ thực hiện các biện pháp bảo vệ và phát huy di sản như trong hồ sơ đề cử vào danh sách đại diện mà cần tiếp tục hoàn thành việc thực hiện kế hoạch bảo vệ di sản như đã được đề cập trong hồ sơ đề cử vào Danh sách khẩn cấp năm 2011 và Báo cáo định kỳ quốc gia năm 2016.

Thanh Thuận