Lý Tự Trọng có tên thật là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20-10-1914, là con trai cụ Lê Khoan (tức Lê Hữu Đạt), quê ở làng Việt Xuyên, Thạch Hà, Hà Tĩnh và cụ bà là Nguyễn Thị Sờm, quê ở huyện Can Lộc, Hà Tĩnh. Do không chịu nổi cảnh áp bức, bóc lột của thực dân, phong kiến, gia đình cụ Khoan đã cùng bà con phải rời quê hương sang Thái Lan sinh sống và tham gia hoạt động yêu nước. Lê Hữu Trọng được đi học tại trường do sĩ phu yêu nước Đặng Thúc Hứa tổ chức dạy văn hóa. Vốn là người thông minh, nhạy cảm, Lê Hữu Trọng tiếp thu kiến thức rất nhanh và đặc biệt rất say mê văn thơ yêu nước. Sau đó, anh lại được gia đình gửi vào học tại trường chuyên dạy tiếng Trung và tiếng Anh "Hoa Anh học hiệu". Anh học giỏi cả tiếng Trung, tiếng Anh và tiếng Thái Lan.

Đầu mùa hè năm 1926, Lê Hữu Trọng là một trong số nhiều thiếu niên được đồng chí Hồ Tùng Mậu lựa chọn sang Quảng Châu đào tạo lâu dài để chuẩn bị xây dựng tổ chức Thanh niên Cộng sản ở Việt Nam theo ý kiến của đồng chí Nguyễn Ái Quốc (lúc này Người mang tên là Lý Thụy). Từ đây, Lê Hữu Trọng và các thiếu niên khác đều mang họ Lý để đảm bảo bí mật. Lê Hữu Trọng được đổi tên là Lý Tự Trọng.

Mùa thu năm 1929, Lý Tự Trọng được cử về nước hoạt động tại Sài Gòn - Chợ Lớn đảm nhận việc liên lạc giữa các tổ chức cộng sản trong và ngoài nước, đồng thời được giao một nhiệm vụ đặc biệt là vận động tập hợp thanh niên trong các nhà máy, trường học để thành lập Đoàn thanh niên Cộng sản. Mặc dù công việc hết sức khó khăn, nguy hiểm, bọn mật thám Pháp ngày đêm lùng sục, nhưng nhờ trí thông minh, cách ứng xử linh hoạt, mưu trí nên Lý Tự Trọng đã hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ. 

Người dân Sài Gòn - Chợ Lớn và cả nước biết đến tên anh, sau tiếng súng anh bắn chết tên mật thám Pháp Le Grand, chiều ngày 8-2-1931, để bảo vệ cuộc diễn thuyết của chiến sĩ cộng sản Phan Bôi.

Thực dân Pháp đã bắt Lý Tự Trọng, hết tra tấn lại dụ dỗ, nhưng anh vẫn một lòng trung thành với cách mạng, không hé răng khai báo nửa lời. Chúng hứa cho anh sang Pháp học, sẽ có một cuộc sống tốt đẹp. Anh trả lời: "Ta sinh ra không phải để ăn thứ thức ăn ấy". Chúng tra tấn anh hết sức dã man, nhưng anh vẫn cắn răng chịu đựng.

Sau nhiều đòn tra tấn tàn bạo nhưng địch vẫn không khai thác được thêm thông tin gì, chính quyền thực dân Pháp ở Đông Dương mở một phiên toà đại hình để xử án Lý Tự Trọng. Trong phiên tòa, luật sư bào chữa đề nghị Tòa mở lượng khoan hồng vì Lý Tự Trọng chưa đến tuổi trưởng thành nên có hành động thiếu suy nghĩ, nhưng anh gạt lời đề nghị đó và tuyên bố: "Tôi hành động có suy nghĩ, tôi hiểu việc tôi làm, tôi làm vì mục đích cách mạng. Tôi chưa đến tuổi trưởng thành, nhưng tôi đã đủ trí khôn để hiểu con đường của thanh niên, chỉ có thể là con đường cách mạng, ngoài ra không thể là con đường nào khác". Tên Chánh án, một tên quan cai trị của thực dân Pháp trước khi tuyên án tử hình Lý Tự Trọng đã đến hỏi anh lần cuối: "Anh có ăn năn gì không?", Lý Tự Trọng đứng trước vành móng ngựa, mặt hướng thẳng về phía trước chỉ nói một câu ngắn gọn: "Không ăn năn gì cả!".

Trong những ngày cuối cùng ở xà lim án chém, Lý Tự Trọng vẫn lạc quan yêu đời và một lòng, một dạ tin tưởng vào sự thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Mặc dù bị xiềng xích, nhưng tinh thần của người thanh niên ưu tú này vẫn không hề nao núng, sáng sáng anh vẫn tập thể dục, đọc Truyện Kiều, ngâm những câu thơ long lanh của Đại thi hào Nguyễn Du.

Dư luận trong nước và thế giới lên án mạnh mẽ và đòi thả tự do cho Lý Tự Trọng. Vì sợ xử tử hình công khai sẽ không thành công, chúng đã hèn hạ ra tay với anh lúc rạng sáng ngày 21-11-1931. Thực dân Pháp đã dựng ngay máy chém ở khám lớn Sài Gòn để hành quyết người thanh niên cách mạng.

Thế hệ hôm nay và mai sau sẽ luôn tự hào về tuổi 17 tươi đẹp của Lý Tự Trọng. Tên anh được đặt cho nhiều con đường của nhiều thành phố trong cả nước; nhiều trường học ở các tỉnh, thành cũng mang tên Lý Tự Trọng... như một sự tri ân người chiến sĩ cách mạng, kiên trung, bất khuất, sống mãi với nhân dân, với đất nước.

Hoài Thương