Nhắc đến ông Tâm, bạn bè ông vẫn thường ngâm nga câu thơ: "Nguyễn Nhất Tâm có một trái tim, Nguyễn Độc Đạo có một con đường". Câu thơ này một phần nào đó đã nói lên bản chất và trái tim dũng cảm của những người lính Tiểu đoàn K4 nổi tiếng một thời ở vùng Bình Trị Thiên. Năm nay đã gần tuổi "thất thập", nhưng ông Tâm vẫn giữ được thân hình quắc thước, rắn rỏi với giọng nói ồm ồm... như biệt danh "thầy chùa lửa" ngày nào mà bọn cai ngục ở nhà tù Côn Đảo đặt cho ông.

Nhấp ngụm trà đắng, ông Tâm bắt đầu nhớ lại những năm tháng chiến đấu ở Tiểu đoàn K4: Năm 1966, dù đang là sinh viên dự bị học tại trường Đại học Tổng hợp Huế, nhưng ông và nhiều trí thức ở Huế vẫn háo hức tham gia phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên. Cuối tháng 8-1966, ông bị bắt giam tại nhà lao Thừa Phủ - Huế. Tháng 2-1968, ông Tâm được thả tự do. Như con chim sổ lồng, ông đăng ký đi bộ đội rồi nhập ngũ vào K4 (Sư đoàn 325). Từ một sinh viên chỉ quen với đèn sách, chàng thanh niên Nguyễn Nhất Tâm đã tích cực rèn luyện, tham gia cùng đồng đội chinh chiến qua hàng trăm trận đánh Mỹ, ngụy... trở thành một người lính can trường, dũng cảm.

Ông Tâm bồi hồi nhớ lại: "Một ngày cuối tháng 3-1968, quân địch cho máy bay gầm rú khắp bầu trời Huế, hơn 40 chiếc xe tăng của địch cũng được huy động càn quét từ An Cựu về Phú Vang. Lúc này, Tiểu đoàn tui đang đóng tại Hà Trữ (Phú Vang), nhận được lệnh, bằng mọi giá phải bảo vệ được các cán bộ Thành ủy rút về thành phố an toàn. Trước sự tấn công của 3 tiểu đoàn địch bằng bom và rốc két, nhiều đồng đội của tui đã hy sinh, riêng tui bị dính nhiều vết đạn ở chân và một mảnh đạn găm ở đầu...".

Sau trận đánh này, ông Tâm bị bắt, bị đày ra nhà tù Côn Đảo. Mặc dù bị gông cùm, tra khảo nhiều lần, nhưng quân địch vẫn không moi được thông tin gì từ ông. Tức tối, lũ cai ngục đã đem ông ra giữa sân tù, cạo sạch tóc và bôi dầu hắc ín lên đầu... Biệt danh "thầy chùa lửa" gắn liền với ông Tâm từ đó.

Và... hành trình tri ân đồng đội

Được trả tự do sau 4 năm bị giam cầm tại nhà tù Côn Đảo, ông Tâm trở về cuộc sống đời thường với hạng thương binh 3/4. Nhiều mảnh đạn sót lại trên cơ thể ông không thể lấy ra được, trong đó, có mảnh đạn nằm ở đỉnh thái dương khiến ông nhiều phen "chết đi sống lại". Thế nhưng, bằng sự can trường của người lính, ông Tâm đã quyết vực dậy và sống hơn cả một người bình thường.

Nhận thấy các thương, bệnh binh sau khi trở về từ chiến trường đều không có việc làm phù hợp, chịu gánh nặng "cơm áo gạo tiền", năm 1998, ông Tâm cùng 4 cựu binh khác quyết tâm thành lập HTX thương, bệnh binh và người tàn tật, lấy tên là "Thành Đạt". Đối với người bình thường, để duy trì hoạt động sản xuất của một HTX vốn đã khó, nay đối với các cựu binh còn khó hơn gấp bội lần. Không chần chừ, ông Tâm đã kêu gọi các cựu binh đóng góp mỗi người từ 200 đến 500.000 đồng. Riêng bản thân ông đã dùng sổ đỏ và thế chấp cả nhà cửa để vay tiền sắm máy móc, thuê đất làm xưởng may.

Thế rồi, cái HTX may mặc do ông Tâm làm Chủ nhiệm ngày càng làm ăn khấm khá khi nhận được nhiều đơn đặt hàng từ các nhà trường, các công ty bảo vệ... Nhờ thế, mà hơn 60 lao động là thương, bệnh binh và người tàn tật trên địa bàn TP Huế có việc làm và thu nhập ổn định. Ông Nguyễn Hữu Chiến, thương binh 3/4, nhân viên của HTX Thành Đạt, hồ hởi tâm sự với chúng tôi: "Thấy hai vợ chồng tui đều là thương binh, gia cảnh lại khó khăn nên anh Tâm đã gọi tui vào HTX. Nhờ thế mà kinh tế gia đình tui từng bước vượt qua được nghèo khó...".

HTX Thành Đạt còn là đầu mối cung cấp cây cảnh cho các công ty tư nhân, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Đại nội Huế... Ông Tâm và các cựu binh còn xây dựng được một vườn ươm với hàng ngàn cây cảnh giống các loại. Có được ít vốn liếng, ông Tâm lại nghĩ đến các đồng đội của mình đang nằm lạnh lẽo ở các khu nghĩa trang. Một lần nữa, các cựu binh ở HTX Thành Đạt lại đưa ra quyết định... nhận "xây nhà" cho các liệt sĩ. Nghĩa trang liệt sĩ Hương Điền (huyện Phong Điền), nơi an nghỉ của gần 4.000 liệt sĩ đến từ mọi miền đất nước, trong đó có những đồng đội một thời từng vào sinh ra tử với ông Tâm.

Các ngôi mộ được ông Tâm xây theo kiểu hình lá cờ màu đỏ, phía trên mộ là hình ngôi sao năm cánh để thể hiện sự bao dung, che chở của Tổ quốc đối với các Anh hùng liệt sĩ. "Miềng và các cựu binh đã may mắn sống sót đến ngày hôm nay nên muốn làm một cái gì đó để tưởng nhớ vong linh các Anh hùng liệt sĩ..." - Ông Tâm xúc động nói.

Với tấm lòng tri ân, cựu binh Nguyễn Nhất Tâm đã sống nửa cuộc đời còn lại vì đồng đội của mình. Ông cho rằng, giúp đồng đội vượt qua khó khăn của cuộc sống và nỗi đau thể xác do vết thương chiến tranh để lại, hay "sưởi ấm" linh hồn các liệt sĩ nằm lạnh lẽo dưới đất sâu... là cách ông tự giúp mình tìm được chút thanh thản lúc "tuổi già xế bóng".