Trong không gian cổ kính của Hoàng thành Thăng Long, dưới ánh nắng vàng ruộm như mật ong rừng đặc sánh cuối thu, gian hàng của Hà Giang nổi bật như một xưởng chế tác  trang phục thổ cẩm thủ công với các cô gái Mông, mỗi người một việc: Cô tước đay, cô quay sợi lanh, cô lăn sợi đay, cô dệt vải, cô thì vẽ sáp ong lên vải. Rạng rỡ trong trang phục váy, áo truyền thống sặc sỡ màu sắc của người Mông, bà Vàng Thị Mai vui vẻ tiếp đón du khách ghé thăm gian hàng.

Bà hào hứng cho biết: "Về Thủ đô lần này, chúng tôi muốn mang đến những sản phẩm của làng nghề truyền thống, trang phục cổ đại và hiện đại của người dân tộc Mông để giới thiệu cho công chúng cả nước và cả thế giới biết đến". Mặc dù đã nghe tiếng về bà Vàng Thị Mai từ lâu và Hợp tác xã sản xuất hàng thổ cẩm truyền thống Hợp Tiến do bà làm Chủ nhiệm, nhưng hôm nay, tôi mới có duyên được gặp người phụ nữ dân tộc này.

Bà Mai cho biết: "Đồng bào Mông ở xã Lùng Tám, huyện Quản Bạ giờ rất vui và yên tâm vì đã khôi phục và phát triển thành công nghề dệt thổ cẩm truyền thống, góp phần giới thiệu, quảng bá một nét văn hóa của dân tộc tới người tiêu dùng và du khách trong, ngoài nước". Tôi hiểu, để có được những thành công đó, người phụ nữ dân tộc Mông ấy đã phải kiên trì, nỗ lực rất nhiều.

Đưa tay chỉ vào những tấm thổ cẩm treo trong gian hàng, bà Vàng Thị Mai giảng giải cho tôi biết những công đoạn để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh từ cây lanh. Theo bà Mai, để có một bộ trang phục dân tộc Mông hoàn chỉnh từ cây lanh phải trải qua 41 công đoạn bằng phương pháp thủ công truyền thống. Đầu tiên là gieo hạt lanh trên những đám nương tốt nhất rồi chăm sóc cho cây phát triển. Sau hơn 2 tháng, lanh được thu hoạch về, rồi đập dập, phơi nắng vài tuần, tước vỏ, ngâm nước tro, hong khô… Đến công đoạn nối sợi lanh thành những cuộn lanh to, người ta đem ngâm nước tro, kéo go, dệt vải… Phải trải qua rất nhiều công đoạn, với biết bao nhiêu mồ hôi, công sức của người lao động mới sản xuất ra được một tấm vải lanh. Vải lanh tiếp tục được ngâm nước tro cho đến khi trở nên trắng óng mới thôi. Sau đó mới đến công đoạn cắt, may, thêu hoa văn trang trí...

Với đồng bào Mông, cây lanh chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong đời sống sinh hoạt hằng ngày. Lanh làm nên bộ trang phục truyền thống độc đáo của họ, nhờ đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Mông. Sử dụng trang phục chất liệu vải lanh hết sức tuyệt vời, thường ấm áp vào mùa đông, thoáng mát vào mùa hè. Người Mông đánh giá tài năng, vẻ đẹp và đức hạnh của người phụ nữ qua khả năng thêu, dệt được thể hiện trên những bộ trang phục mà họ mặc trong ngày hội. Trai bản kén vợ cũng dựa vào đó mà có sự lựa chọn. Chính vì thế mà người Mông có câu hát: "Gái đẹp không biết làm lanh cũng xấu/Gái xinh chưa biết cầm kim là hư…". Dường như, người con gái Mông nào cũng đều biết trồng lanh, đến tuổi trưởng thành có thể dệt vải lanh thành thạo ở tất cả các công đoạn và tự may áo cho mình và người thân trong gia đình.

Nghệ nhân Vàng Thị Mai là một trong những phụ nữ Mông biết dệt lanh, thêu thùa từ năm 13 tuổi do mẹ truyền cho. Thông thường, người phụ nữ Mông nào trước khi đi làm dâu, cũng phải có vài bộ váy áo do mình tự may để làm của hồi môn. Tuy nhiên, khoảng cuối những năm 90 của thế kỷ XX, ngành công nghiệp may phát triển, quần áo may sẵn tràn ngập các bản làng. Những chiếc váy, áo bắt mắt của phụ nữ Mông cứ thưa dần trong những buổi chợ phiên, trên nương rẫy. Các cô gái trẻ không còn thói quen ngày ngày ngồi bên khung dệt, với những đường kim thêu. Nghề dệt thổ cẩm của người Mông vì thế bị mai một dần. Trước thực trạng đó, bà Vàng Thị Mai rất đau lòng. Bà luôn day dứt, nghĩ rằng, phải làm một việc gì đó để giữ lại cái nghề truyền thống đã gắn bó lâu đời với người Mông, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Quyết tâm biến ý nghĩ thành hành động, năm 1998, bà Mai cùng chồng là ông Sùng Mí Quả đã đứng ra vận động bà con trong xã góp vốn xây dựng Cơ sở dệt thổ cẩm Hợp Tiến tại nhà riêng của mình. Rồi cũng chính đôi bàn chân bà đi khắp các bản làng để vận động chị em tham gia cơ sở dệt Hợp Tiến. Thời gian đầu chỉ có 10 người đăng ký tham gia. Bà giao đất cho từng người trồng lanh để có nguyên liệu dệt vải. Sau một thời gian, các sản phẩm làm ra khá nhiều, chất đầy nhà.

Nhìn cảnh đó, bà nghĩ, nếu chỉ trông vào sức mua ở địa phương thì số lượng rất hạn chế, cần phải tìm thị trường tiêu thụ thì mới phát triển được ngành nghề truyền thống ở địa phương. Người phụ nữ ấy đã dành nhiều thời gian tìm hướng đi mới cho Hợp tác xã. Bà khăn gói vượt cổng trời Quản Bạ xuống Hà Nội tham dự các hội chợ để quảng bá sản phẩm truyền thống. Sau những chuyến đi đó, nhiều khách hàng đã liên hệ mua sản phẩm của bà. Từ đó, nhiều bạn hàng đã không quản ngại đường sá xa xôi,  hiểm trở tìm đến tận cơ sở dệt Hợp Tiến để ký hợp đồng dài hạn.

Năm 2000, bà tiếp cận được với Dự án duy trì và phát triển làng nghề truyền thống, giúp phát triển thị trường, quảng bá sản phẩm trong Chương trình hợp tác Việt Nam-Thụy Điển. Cũng vào thời điểm này, Ủy ban nhân dân xã Lùng Tám cấp đất xây dựng nhà xưởng, tạo điều kiện cho cơ sở này đi vào ổn định sản xuất. Năm 2001, Hợp tác xã Hợp Tiến chính thức ra đời, đánh dấu bước phát triển mới trong việc sản xuất hàng thổ cẩm Lùng Tám. Từ đó, nhiều người phụ nữ Mông tin tưởng xin vào làm việc, số lượng xã viên lên đến hơn 100 người. 

Để duy trì và phát triển bền vững, Hợp tác xã Hợp Tiến đã hợp tác với Trung tâm Hỗ trợ làng nghề truyền thống Việt Nam, Trung tâm nghiên cứu hàng thủ công mỹ nghệ Việt Nam Craftlink… nhằm hỗ trợ quảng bá, tìm kiếm thị trường, giúp các xã viên làm quen với các hoa văn, họa tiết, sản phẩm mới. Uy tín của Hợp tác xã Hợp Tiến ngày một nâng cao. Việc ký kết hợp tác với Association Batik International - một tổ chức hướng nghiệp quốc tế của Pháp trong việc giúp nghiên cứu, phát triển thị trường, mở lớp hướng dẫn nâng cao tay nghề may, dệt thổ cẩm đã mở ra một trang mới cho Hợp tác xã Hợp Tiến. Sự hợp tác này tạo điều kiện cho xã viên có cơ hội được học hỏi, tham gia tập huấn, nâng cao tay nghề, tiếp cận máy móc hiện đại, làm ra nhiều sản phẩm đẹp, có chất lượng tốt hơn.

Hiện nay, ngoài việc sản xuất các sản phẩm thổ cẩm truyền thống với hoa văn, sắc màu mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Mông, Hợp tác xã Hợp Tiến còn cho ra đời nhiều sản phẩm mới cách điệu hơn, được thị trường nước ngoài ưa chuộng. Bà Vàng Thị Mai tâm sự: "Thổ cẩm là báu vật của Lùng Tám, khắp vùng cao Hà Giang, chỗ nào người Mông sinh sống, ở đó có thổ cẩm nhưng để sản phẩm thổ cẩm được gìn giữ, phát huy và tỏa sáng thì hiện chỉ duy nhất ở Lùng Tám làm được".

Để tạo được nét riêng độc đáo "phía sau cổng trời" ấy, có công lao rất lớn của nghệ nhân Vàng Thị Mai. Suốt nhiều năm qua, bà đã dành tâm huyết, trí tuệ của mình không ngừng phát huy làng nghề truyền thống, tạo công ăn việc làm cho nhiều phụ nữ, góp phần xóa đói, giảm nghèo ở địa phương.

Có thể nói, bằng niềm đam mê với nghề, tình yêu với dân bản, người phụ nữ Mông Vàng Thị Mai đã "làm sống" lại làng nghề truyền thống của địa phương và  đưa mặt hàng thổ cẩm của Việt Nam đến với thị trường các nước, mang lại thu nhập cao cho các gia đình người Mông trên "cổng trời" Quản Bạ.

Thanh Thuận