Năm 2018, nhận lời Đại tá Phan Gia Liên, con gái của Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ, tôi đã đến thăm Khu tưởng niệm Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ tại xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội. Sinh năm 1917, tại xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây cũ, ông là lớp cán bộ cách mạng trưởng thành trong cuộc vận động thành lập Đảng và cao trào cách mạng giành độc lập, tự do cho dân tộc và được Bác Hồ trực tiếp giáo dục, rèn luyện.

Với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ, tôi đã đến bộ phận hồ sơ trữ thuộc Bộ Tham mưu BĐBP và được xem bản gốc đề án “Xây dựng lực lượng Công an bảo vệ nội địa và Biên phòng” do Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ cùng 7 sĩ quan cao cấp khác thực hiện sau một thời gian làm việc khẩn trương, nghiêm túc. Có thể nói, tài năng và hiểu biết của ông đã thể hiện rõ nét trong bản đề án này, gồm 5 phần chi tiết, cụ thể dựa trên cơ sở tham khảo một số mô hình bảo vệ biên giới và nội địa của các nước XHCN anh em, kết hợp với tình hình thực tiễn của Việt Nam.

Chấp hành Nghị quyết của Bộ Chính trị là: “Trong lúc tiến hành xây dựng phải đảm bảo công tác”, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ đã khẩn trương tham mưu cho Bộ Công an ra các nghị định chính thức thành lập các Cục: Tham mưu, Chính trị, Trinh sát, Hậu cần, cùng các đơn vị bảo vệ Hà Nội - Trung đoàn 254, đơn vị bảo vệ Trung ương - Trung đoàn 600, Tiểu đoàn Cơ động 12, Thủy đội 18... Đến giữa năm 1959, toàn lực lượng đã có hệ thống tổ chức, chỉ huy thống nhất, tương đối hoàn chỉnh từ trung ương đến địa phương. Theo đó, Ban Chỉ huy CANDVT là cơ quan lãnh đạo, chỉ đạo cao nhất, đặt trụ sở tại Khu vực Đồn Thủy, tức số 4 Đinh Công Tráng ngày nay.

Trong hồi ký của mình, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ cho biết, nhiệm vụ của CANDVT lúc này là vừa phải củng cố xây dựng đồn, trạm, vừa phải tiễu phỉ, đánh gián điệp, biệt kích, bảo vệ giới tuyến và nhanh chóng ổn định tình hình chính trị, an ninh trên các tuyến Biên phòng.

Thời điểm ấy, toàn bộ đường biên giới, giới tuyến miền Bắc dài 3.400km còn vắng vẻ, hoang sơ. Bọn tàn quân của phỉ và bọn phản cách mạng đã lợi dụng tình hình để lừa bịp nhân dân, kích động, chia rẽ các dân tộc, xúi bẩy bà con di cư vào rừng sâu sống cuộc đời khổ ải. Trong khi đó, lực lượng của chúng ta chỉ đạt 70% quân số, phương pháp làm việc của cán bộ từ nhiều lực lượng chuyển về chưa thống nhất, nghiệp vụ Biên phòng chưa tinh thông, nên khó lòng đáp ứng được nhiệm vụ một cách toàn diện.

Để giải quyết tình trạng này, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ đã chỉ đạo tiến hành tuyển quân vào lực lượng làm nghĩa vụ, đồng thời, tổ chức tập huấn nghiệp vụ Biên phòng, võ thuật, phản gián cho cán bộ và cử cán bộ đi học nâng cao, hoàn thiện nghiệp vụ tại các trường đại học. Trên thao trường những năm đầu thành lập ấy đã diễn ra biết bao hoạt động huấn luyện hăng say và nghiêm túc. Những màn trình diễn hấp dẫn, tài tình như bắn súng quân dụng, bơi đường dài, vượt chướng ngại vật, cùng những kỹ, chiến thuật riêng có như điều khiển ngựa chiến, chim đưa thư, cảnh khuyển hay các pha võ thuật, vượt tường lửa, đu dây ngoạn mục... đã thành thương hiệu của lính Biên phòng. Cứ từng bước như thế, đến đầu năm 1960, lực lượng CANDVT đã cơ bản hoàn thành việc bổ sung quân số, biên chế và trình độ nghiệp vụ cũng nâng lên rõ rệt.

Để ứng phó với tình trạng bọn thổ ty phong kiến cấu kết với các phần tử phản động lợi dụng khu vực biên giới để gây bạo loạn, chống phá, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ chủ trương phải lãnh đạo quần chúng đẩy mạnh cải cách dân chủ, củng cố tổ chức chính trị ở cơ sở. Đích thân ông đến từng đồn Biên phòng nhắc nhở cán bộ, chiến sĩ thực hiện tốt đường lối, chính sách dân tộc của Đảng, quan tâm đến đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào. Một luồng gió mới đã theo bước chân những người lính đến với “chín bản, mười mường” nơi biên khu xa xôi. Chỉ trong hai năm lăn lộn, các anh đã chân mài đá sắc, lòng tin dẫn lửa để vào tận hang ổ của những kẻ chủ mưu quấy rối, dùng lí lẽ để đấu tranh, thuyết phục chúng quay về với nhân dân, với chính nghĩa. Từng lời nói, việc làm tận tụy của các anh như nước lành lan tỏa, có sức cảm hóa bao người. Bà con thuận tình di cư về bản mới, hăng hái tham gia cùng các anh tuần tra biên giới, giữ vững trật tự an ninh địa bàn.

Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ đã cùng Ban Chỉ huy CANDVT trung ương chỉ đạo các đơn vị phối hợp chặt chẽ với các lực lượng và chính quyền địa phương tiến hành tiễu phỉ, trừ gian và phá tan âm mưu gây bạo loạn ở các địa phương, kêu gọi hàng nghìn tên phỉ ra đầu thú trở về sinh sống với gia đình, bóc gỡ hàng trăm tổ chức phản động đội lốt tôn giáo trên tuyến biển.

Trên giới tuyến quân sự tạm thời dọc 102km từ Cửa Tùng đến Cù Bai, 11 đồn CANDVT đóng giữ đã bảo vệ giới tuyến vẹn toàn. Trong khu vực nội địa, các đơn vị CANDVT đã xử lý xuất sắc nhiều tình huống nguy hiểm, quản lý và theo dõi, bắt giữ nhiều tên gián điệp, chỉ điểm của địch cài cắm lại, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các cơ quan trung ương, các chuyến công tác của lãnh đạo Đảng, Nhà nước.

Trong hoàn cảnh vừa chiến đấu, vừa xây dựng lực lượng vững mạnh, tấm gương của Tư lệnh kiêm Chính ủy ấy đã có sức lan tỏa, động viên tinh thần cán bộ, chiến sĩ, để từ đó, các đơn vị, mỗi cá nhân không ngừng nâng cao ý thức cảnh giác cách mạng, chịu đựng gian khổ, hi sinh, cần kiệm xây dựng đơn vị và đẩy mạnh mọi phong trào thi đua trên các mặt công tác, chiến đấu.

“Vạn sự khởi đầu nan” - hai năm đảm nhận trọng trách lớn lao, chỉ huy cả ba mặt công tác quân sự, an ninh và chính trị của đội quân kiêu hùng trên biên giới vào thời điểm cam go, khắc nghiệt nhất, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ chính là hiện thân của một người cộng sản chân chính, lãnh đạo, chỉ đạo toàn lực lượng vững chí, đồng lòng, khắc phục khó khăn, phát huy được ưu thế của một lực lượng thống nhất, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao.

Trong suy nghĩ của Đại tá Trần Liêu, nguyên Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ thực sự là một vị tướng tài ba, có trình độ chính trị, nghiệp vụ cao, nhạy bén, quyết đoán xử trí các tình huống xảy ra trên các địa bàn rất cụ thể và linh hoạt. Trong công việc, ông vô cùng nghiêm khắc và quyết liệt, song đời thường, ông như người bạn, người anh gần gũi, chăm lo cho cán bộ, chiến sĩ như người thân của mình và luôn nghĩ làm sao để đồng bào vùng biên bớt khổ, bớt nghèo. Và sau này, khi được đề bạt lên những chức vụ cao hơn, ông cũng luôn trăn trở, suy tư về công tác bảo vệ biên giới và lo lắng đến đời sống tinh thần, vật chất của người chiến sĩ ngoài biên cương, hải đảo.

Phạm Vân Anh