Hạn - mặn tràn ngập châu thổ

Đã nhiều ngày nay, tình trạng hạn - mặn ở tỉnh Vĩnh Long, Trà Vinh, Bến Tre, Kiên Giang, Long An, Tiền Giang, Sóc Trăng và Cà Mau luôn được bản tin dự báo thời tiết của Đài Truyền hình Việt Nam "khoanh đỏ". Nghĩa là, nguy cơ hạn hán tại các địa phương này đang ở mức trầm trọng khiến cho những cánh đồng trơ gốc rạ, khô khốc và nứt nẻ, nước sinh hoạt của người dân cạn kiệt. Còn nước trong các con kênh, rạch bị nhiễm mặn cũng nguy hiểm không kém nạn hạn hán, làm cho người dân phải bước vào cuộc chiến vô cùng vất vả.

Điển hình cho hạn-mặn ở ĐBSCL là Trà Vinh, nơi đã có khoảng 13 nghìn héc-ta lúa bị thiệt hại do khô hạn, thiếu nước và gần 620 héc-ta tôm của khoảng 10 nghìn hộ dân bị chết hoặc nhiễm bệnh. Bà Tám Lan, nhà ở ấp Chợ, xã Định An, huyện Trà Cú cho biết: "Nếu nắng nóng và hạn-mặn còn kéo dài thì chẳng cây gì sống được. Nhiều diện tích đất sản xuất của nông dân tụi tui sẽ phải bỏ hoang, nếu có gieo trồng thì cũng bị chết khô. Gia đình tui sống ở đây đã gần 40 năm, chưa bao giờ thấy hạn hán và nước mặn xâm nhập bất thường như năm nay".

Theo bà Tám Lan, ở Định An, không chỉ có lúa, hoa màu của dân làm lúa bị khô héo, gây thiệt hại nặng mà các chủ nuôi cá lóc cũng đang gặp cảnh lao đao vì nước mặn xâm nhập. Xác nhận thông tin này, ông Tư Bằng, một chủ ao cá lóc nuôi than thở: "Do phải tránh hạn-mặn, người nuôi cá lóc buộc phải thu hoạch sớm với trọng lượng mỗi con chỉ đạt phân nửa theo yêu cầu của các chủ đại lí thu mua đã ký hợp đồng sẵn. Việc này làm cho người nuôi bị thua lỗ cả trăm triệu đồng mỗi héc-ta...".

Cũng như Trà Vinh, tại Bạc Liêu, hiện đã có gần 12 nghìn héc-ta lúa bị thiệt hại do hạn-mặn, trong đó, có gần 10 nghìn héc-ta lúa-tôm đang chịu chung số phận. Theo báo cáo của các cơ quan chức năng tỉnh Bạc Liêu, những con số phản ánh thiệt hại do hạn-mặn trên địa bàn chưa dừng lại khi cao điểm của mùa khô mới thực sự bắt đầu và theo dự báo của cơ quan khí tượng, trong thời gian tới, thời tiết khô hạn sẽ diễn ra khốc liệt trên diện rộng.

Điều đặc biệt lo ngại là mô hình lúa-tôm ở Bạc Liêu dù vốn chịu được mặn, nhưng do độ mặn quá cao, thiếu nước, nên cũng chết vì mặn khiến nhiều hộ nông dân lâm vào cảnh trắng tay. "Ông trời "chơi ác" quá khiến người dân tụi tui lao đao. Cùng một lúc, người trồng lúa lo thiếu nước tưới, người nuôi tôm lo chống mặn. Vụ này, tất cả các hộ dân ở xã tui bị ảnh hưởng bởi hạn-mặn. Đó, các nhà báo coi, ruộng nhà tui chỉ cách mé kênh mấy chục mét mà vẫn thiếu nước tưới, vì dưới kênh, nước mặn đã tràn đầy…" - Anh Út Tâm, một nông dân ở xã Ninh Quới, huyện Hồng Dân than.

Tác hại khôn lường

Giải thích về nguyên nhân dẫn đến tình trạng hạn-mặn hoành hành đến mức khốc liệt ở vùng ĐBSCL, các chuyên gia cho rằng, mọi sự đều do hiện tượng El Nino kéo dài từ năm 2015 đến nay gây nên. Hiện, lượng mưa ở khu vực đầu nguồn rất thấp, chỉ có mưa cục bộ nhưng không đáng kể, thêm vào đó, nước thượng nguồn sông Mê Kông lại đổ về rất ít do bị ngăn cản bởi hàng loạt các công trình thủy điện của Trung Quốc, Lào, Cam-pu-chia nên hạn-mặn kết hợp là điều đương nhiên.

Điều đáng lo là ở thời điểm hiện tại, các vùng cách cửa biển từ 40-50km từ Kiên Giang, Cà Mau, Bạc Liêu, Bến Tre, cho đến Trà Vinh, Sóc Trăng đều không thể lấy nước ngọt. Nếu hạn-mặn kéo dài thêm một thời gian ngắn nữa, sẽ có 500 nghìn héc-ta lúa vụ hè thu bị ảnh hưởng, gây khó khăn cho 5 triệu người ở vùng nó "phủ sóng".

Báo cáo của cơ quan chức năng cho biết, trên địa bàn ĐBSCL, cho đến thời điểm này đã có gần 160 nghìn héc-ta đất canh tác chịu ảnh hưởng hạn-mặn, trong đó, gần 320 nghìn người có nguy cơ thiếu lương thực do lúa bị mất trắng hoặc thất thu. Không chỉ đối mặt với nạn thiếu, đói, nhiều khu vực dân cư đang gặp cảnh "khóc dở, mếu dở" vì thiếu nước sinh hoạt. Anh Ba Tâm, nhà ở xã Lịch Hội Thượng, huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng, cho biết, những năm trước, nhằm đề phòng nạn hạn-mặn vốn thường xuyên xảy ra ở đây, người dân địa phương vẫn phải sắm thùng nhựa tích trữ nước để nấu cơm, nấu nước uống.

"Năm nay, hạn-mặn dữ quá, mọi nhu cầu tối thiểu dành cho việc ăn, uống, tắm, rửa... đều phải tính toán làm sao tiết kiệm tối đa. Chớ đã nghèo, lại phải bỏ tiền mua nước sinh hoạt với mức giá 20 ngàn mỗi phi 200 lít thì chịu sao cho thấu? Không có gì khổ bằng thiếu nước!" - Anh Ba Tâm lắc đầu ngao ngán, rồi thò tay trong góc nhà lôi ra hai bịch nhựa loại có dung tích 20 lít được cột dây sẵn từ trước, nói là đã đến lúc phải ra trung tâm xã lấy nước ngọt miễn phí do Trung tâm nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Sóc Trăng cấp cho dân. Trước khi ra khỏi nhà, anh còn nói với: "Mọi người không tưởng tượng được tụi tui dùng nước như thế nào đâu. Nhiều nhà rửa rau xong thì đổ cả vào chậu rửa chân tay. Sau đó, tiếp tục đem nước ấy cho bò, cho lợn uống…".

"Thảm trạng" thiếu nước mà gia đình anh Ba Tâm phải chịu đựng cũng là hoàn cảnh chung của người dân ở 80 xã thuộc tỉnh Sóc Trăng với gần 30 nghìn hộ dân đang bị ảnh hưởng nặng nề của hạn-mặn. Thực tế đáng lo này ngày càng hiển hiện khi cơ quan Khí tượng Thủy văn Trung ương dự báo, với hiện tượng El Nino đang hoạt động mạnh, hạn-mặn có thể kéo dài đến tháng 7, tháng 8-2016. Khi đó, hàng chục nghìn héc-ta lúa bị cháy khô vì hạn hán và xâm nhập mặn, an ninh lương thực ở chính vựa lúa lớn nhất nước sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Hàng triệu nông dân sẽ phải oằn mình trong cơn hạn-mặn, khi họ đã đầu tư nhiều tiền của cho những thửa ruộng, nhưng những gì thu về chỉ là con số "không" tròn trĩnh…

Nguyễn Long