Bài 2: Vỡ tan giấc mộng "vàng đen"

Hồ tiêu ở Tây Nguyên khiến nhiều nhà nông làm giàu, nên cơ nghiệp từ hai bàn tay trắng. Thời giá tiêu ở mức cao, sau những mùa hồ tiêu bội thu, nhiều ngôi nhà tiền tỷ đua nhau mọc lên. Những tiện nghi như ti vi, tủ lạnh, ô tô, xe máy đắt tiền cũng được nông dân rước về nhà. Niềm vui chẳng tày gang, vườn tiêu lăn đùng ra chết, của nả nhiều gia đình đội nón ra đi. Bệnh tiêu chết nhanh, chết chậm đã khiến nông dân Tây Nguyên lâm vào cảnh khốn cùng.

Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đắk Nông, toàn tỉnh có 440ha hồ tiêu bị nhiễm bệnh chết nhanh, chết chậm. Trong đó, diện tích bị nặng là 66ha, trung bình 110ha và nhẹ 264ha. Tại tỉnh Đắk Lắk, tính đến cuối năm 2016, con số diện tích hồ tiêu bị nhiễm bệnh đã hơn 1.800ha. Còn ở Gia Lai, tình hình tiêu chết "nóng" quá, khiến Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Kpa Thuyên phải trực tiếp xuống huyện Chư Pưh để kiểm tra tình hình và chỉ đạo khắc phục.

Vào trung tâm xã Ia Blứ (Chư Pưh, Gia Lai) bây giờ, cảnh vườn tiêu hai bên đường chết khô, xơ xác khiến chúng tôi không khỏi xót xa. Nhiều ngôi nhà khang trang trong xã đã cửa đóng, then cài, trong khi chủ nhân của nó đi mưu sinh nơi khác vì ngập trong nợ nần. Những người ở lại lúc nào cũng canh cánh với những khoản vay ngân hàng sắp đáo hạn. Hộ bà Nguyễn Thị Vân (thôn Thiên An, xã Ia Blứ) nhờ vào 4 nghìn trụ tiêu mà xây được ngôi nhà trị giá hơn 1,7 tỷ đồng. Thế nhưng, nhà vừa xây xong cũng là lúc vườn tiêu đồng loạt trụi lá, chết trắng cả vườn. "Dự tính mùa vụ năm nay tôi vừa trả hết số tiền nợ hơn 500 triệu đồng, vừa có được căn nhà to, nào ngờ..." - Bà Vân nghẹn lời. Giờ để có tiền trả lãi ngân hàng, bà Vân buộc phải nhắm mắt nhổ dần trụ tiêu để bán.

Cùng người thân trong gia đình thu hái vườn tiêu 3 nghìn trụ, chị Đào Ánh Hồng, trú tại thôn Mỹ Thạnh 1 (thị trấn Chư Sê, huyện Chư Sê, Gia Lai) không mấy vui. Chị Hồng bỏ ra hơn 100 triệu đồng để đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm, làm giàn che nắng, trồng cây chắn gió từ mùa khô năm trước, nhưng năm nay vườn tiêu chỉ cho trên dưới 1,5kg hạt khô/trụ. Cộng thêm mức giá hồ tiêu đầu vụ khoảng 108 nghìn đồng/kg, tức là thấp hơn khoảng 40 nghìn đồng so với cùng thời điểm năm ngoái, thì tổng thu nhập từ vườn tiêu của chị bị sụt giảm hơn 60%. "Năm ngoái thu 8 tấn tiêu/ha, năm nay, sản lượng chỉ còn 1/3. Tiêu đang tốt rườm rượp, nhưng chỉ một năm sau là nó xuống cấp kinh khủng. Mà năm nay nó rụng đốt hết, xuống cấp ào ào luôn. Trồng tiêu bữa nay nguy hiểm lắm" - Chị Đào Ánh Hồng cho biết.

Ông Nguyễn Bá Thuận, người trồng tiêu lâu năm ở tổ dân phố 2, thị trấn Chư Sê nói: Với mức giá như hiện nay, người trồng tiêu không có lợi nhuận. Tiêu phải trồng trên đất mới. Đất tái canh thì hầu như không phát triển được, thu 1 năm, 2 năm là tiêu chết. Trồng như vậy không mang lại lợi nhuận, không có tái đầu tư, tích lũy như trước nữa".

Người có hồ tiêu chết nhiều nhất phải kể đến hộ anh Nguyễn Năng Châu, xã Ia Tiêm (Chư Sê, Gia Lai). Chị Hoa, vợ anh Châu thở dài đánh thượt khi chúng tôi gợi chuyện trồng tiêu. Trước đây, gia đình chị Hoa mỗi năm thu tiền tỷ từ thu hoạch hồ tiêu. Mới năm ngoái, chị Hoa còn thu được những 10 tấn, năm nay chỉ được 5 tấn. Trong khoảng 10 nghìn trụ tiêu của nhà chị Hoa, có 7 nghìn trụ cho thu hoạch, thì năm rồi tiêu chết hết đến 6 nghìn trụ. Hồ tiêu nhà chị giờ chỉ còn gần 3 nghìn trụ trồng mới. Khi hỏi đến thiệt hại, chị nhẩm tính tới tiền tỷ.

Theo chị, đầu tư tiền mua giống, mua trụ cho 1ha khoảng 1 tỷ đồng, chưa kể tiền thất thu do tiêu chết; tiền đầu tư 6 nghìn trụ tiêu (gần 4ha) của chị cỡ khoảng vài ba tỷ đồng. Chừng đó với nông dân là cả một vấn đề. Không chịu thua, chị Hoa khoe đang chuyển hướng sang trồng chanh dây. Một phần diện tích đang được đào lên, ủ phân để chờ mưa xuống trồng lại. Chị cũng đầu tư 4 tỷ đồng xây dựng trại nuôi hàng trăm con heo thịt, 100 con heo nái để lấy ngắn nuôi dài và lấy nguồn phân bón cho cây.

Cảnh khốn cùng đeo đuổi người dân. Trưởng thôn Phú Bình, xã Ia Le (Chư Pưh, Gia Lai) Lê Văn Túc cho biết: Một số hộ trồng tiêu vì khoản nợ vay này mà phải bỏ đi xứ khác làm ăn để kiếm tiền trả nợ. Có hộ đã bị cơ quan thi hành án niêm phong tài sản, chờ bán đấu giá trả nợ ngân hàng. Đơn cử như gia đình ông NVH vay ngân hàng hơn 700 triệu đồng phải rời địa phương sang tỉnh Đắk Nông trốn nợ và tiếp tục... trồng tiêu với hy vọng trả được số nợ đã vay. Hay gia đình ông NVQ bị cơ quan thi hành án niêm phong nhà cửa, phong tỏa tài sản chờ bán đấu giá trả khoản nợ vay ngân hàng hơn 700 triệu đồng...

Ông Hoàng Phước Bính, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Hồ tiêu Chư Sê (Gia Lai) lý giải việc người dân thất bại là do việc trồng tiêu gia tăng diện tích chưa gắn với yếu tố sản xuất bền vững theo hướng 4 đúng: "Đúng chủng loại thuốc, pha đúng liều lượng và nồng độ, đúng lúc, đúng cách. Thế nhưng đa số nông dân khi cây bị bệnh thì đến các đại lý kêu: “Tiêu tôi rụng đốt, rụng lá, bán cho tôi loại thuốc để trị”. Thế rồi người bán hàng tư vấn và muốn bán kiểu gì thì bán. Bán thuốc chữa bệnh này, lại khuyên mua thêm thuốc chữa kèm bệnh khác một cách vô tội vạ. Một bệnh nhưng phòng thêm bệnh này bệnh nọ, trừ thêm sâu này, sâu kia nữa, gì mà tiêu chả chết" - Ông Bính nói.

Trao đổi về những hạn chế của hồ tiêu Việt Nam với chúng tôi, Tiến sĩ Đặng Bá Đàn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây hồ tiêu cho rằng, việc sản xuất theo hướng thâm canh quá mức, lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật như hiện nay đang làm giảm uy tín hồ tiêu Việt Nam tại các thị trường lớn, cao cấp như Mỹ, EU, Nhật Bản. Năm ngoái, Hiệp hội Gia vị châu Âu cho biết, phân tích 799 mẫu hồ tiêu Việt Nam thì chỉ có 17% mẫu có mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật 0,05 ppm - mức dư lượng tối đa cho phép. Do đó, lúc này, sản xuất theo hướng hữu cơ, sinh học, trong đó đặc biệt lưu ý tổ chức sản xuất theo hướng liên kết chính là yếu tố sống còn của một ngành hồ tiêu bền vững.

"Trong quy trình canh tác hồ tiêu cần đảm bảo theo hướng bền vững, tức là người nông dân canh tác theo hướng dẫn canh tác trong quy trình. Vấn đề canh tác phải quản lý đất đai, quản lý nguồn nước, quản lý sâu bệnh theo biện pháp tổng hợp một cách hiệu quả. Không được sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cấm. Đặc biệt, nếu được thì trong sản xuất nên theo hướng liên kết, tổ hợp tác xã, các tổ nhóm sản xuất để tạo ra chuỗi sản xuất kiểm soát chất lượng từ ngoài đồng ruộng đến khâu bảo quản và xuất khẩu" - Ông Đàn nói.

Bài 3: Vì đâu nên nỗi?

Quốc Dinh