Khu vực các bản làng gần trung tâm xã Tri Lễ được thiên nhiên ưu ái với diện tích đất đai rộng lớn, khá bằng phẳng cùng khí hậu mát mẻ quanh năm. Vùng đất là địa bàn định cư chủ yếu của đồng bào dân tộc Thái, Mông, luôn chăm chỉ lao động sản xuất và gìn giữ văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Mặc dù sở hữu đủ yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”, nhưng nhiều năm trước, cuộc sống của đồng bào các dân tộc ở xã vùng biên vẫn gặp nhiều khó khăn.

Nguyên nhân được xác định, sản xuất nông nghiệp ở Tri Lễ chưa có loại cây trồng, vật nuôi mang tính chất hàng hóa. Nhưng mọi thứ đã nhanh chóng thay đổi, khi vào năm 2010, cây chanh leo bắt đầu “bén duyên” với vùng đất biên giới. Thời điểm đó, việc trồng chanh leo ở Tri Lễ được Công ty Cổ phần chanh leo Nafoods hỗ trợ về kỹ thuật và thu mua quả thành phẩm với giá cao.

Cùng với tiềm năng đất đai, khí hậu thuận lợi, với chi phí đầu tư cho 1ha bao gồm giống, trụ dây làm giàn, phân bón... khoảng 120 triệu đồng, chu kỳ sinh trưởng khoảng 4-5 năm, thì năng suất có thể đạt từ 40-50 tấn/ha, đem lại thu nhập 200 - 400 triệu đồng/ha/năm cho nhân dân địa bàn. Chanh leo nhanh chóng trở thành một trong những sản phẩm tiêu biểu của huyện Quế Phong, đặc biệt được mệnh danh là “cây thoát nghèo” của người dân xã Tri Lễ. Chính vì vậy, người dân vùng biên giới đã đầu tư mở rộng diện tích trồng loại cây chanh leo.

Đặc biệt, sau khi Ban Thường vụ Huyện ủy Quế Phong ra Nghị quyết số 08-NQ/HU về phát triển cây chanh leo giai đoạn 2013-2020, UBND huyện Quế Phong đã tổ chức lồng ghép các chương trình, dự án khác để hỗ trợ các hộ dân có trồng cây chanh leo trên địa bàn của huyện. Sau khi nghị quyết của Ban Thường vụ Huyện ủy ra đời, với những chính sách hỗ trợ cho người dân, diện tích trồng mới cây chanh leo từ năm 2013 đến năm 2020 tăng nhanh. Tiếp đó, năm 2016, Quế Phong quy hoạch diện tích trồng chanh leo 900ha ở các xã Tri Lễ, Nậm Giải, Nậm Nhoóng và năm 2017-2018, trên địa bàn toàn huyện có 283ha, trong đó, riêng xã Tri Lễ có trên 212ha.

Từ kết quả bước đầu tại Tri Lễ và các xã khác, đến năm 2018, huyện Quế Phong đã quy hoạch thêm vùng trồng chanh leo lên 1.500ha, nhưng mọi việc đã không được như ý muốn khi sâu bệnh bắt đầu xuất hiện. Cụ thể, bệnh nấm trên cây chanh leo đã xuất hiện, lan ra diện rộng, dẫn đến cây phát triển kém, năng suất thấp, không đáp ứng được số vốn đầu tư ban đầu. Cùng với đó, khi dịch bệnh Covid-19 bùng phát, thị trường xuất khẩu chanh leo gặp khó khăn, giá thu mua giảm sâu, không có chính sách hỗ trợ phát triển cây chanh leo.

Một nguyên nhân khác là phía doanh nghiệp là Công ty Cổ phần chanh leo Nafoods không trồng chanh leo thương phẩm trên địa bàn huyện Quế Phong nữa, mà chỉ sản xuất cây giống, nên bà con địa phương cũng từ bỏ dần loại cây này. Chanh leo “chết” khiến cho một số người dân mở rộng diện tích đầu tư lâm vào cảnh nợ nần. Người dân xã Tri Lễ kể về trường hợp của anh Vi Văn Sơn, bản Lam Hợp, trước khi trồng chanh leo, gia đình anh có nhiều trâu, bò, cuộc sống no đủ.

Nhìn thấy cây chanh leo phát triển mạnh, hiệu quả kinh tế cao, anh Sơn đã bán toàn bộ số gia súc, vay mượn thêm ngân hàng để đầu tư trồng hàng chục ha, cùng hệ thống tưới tiêu rất hiện đại. Thế nhưng, bệnh nấm xuất hiện trên cây chanh leo ở diện rộng, khiến vườn nhà anh Sơn cũng không tránh được thiệt hại. Đầu tư số tiền lớn vào đúng thời điểm cây chanh leo “tàn” đã khiến gia đình anh Sơn trở nên trắng tay. Anh buộc phải khóa cửa nhà, cùng vợ con vào miền Nam làm công nhân để có tiền trang trải nợ nần.

Ông Lữ Văn Cương, Phó Chủ tịch UBND xã Tri Lễ cho biết: “Từ chỗ có trên 212ha, giờ đây, cây chanh leo gần như đã “biến mất” tại địa phương chúng tôi. Nhiều hộ gia đình có nguy cơ tái nghèo khi cây chanh leo rơi vào cảnh “sớm nở, tối tàn”. Đứng trước thực tế này, người dân đã chủ động phá dỡ giàn của cây chanh leo để chuyển sang trồng các loại cây khác, nhưng hiệu quả kinh tế thấp”.

Theo hướng dẫn của lãnh đạo địa phương, chúng tôi đã tìm gặp anh Ngân Văn Vư, bản Lam Hợp, xã Tri Lễ, chủ vườn 0,5ha chanh leo cuối cùng tại vùng đất biên giới. Thời điểm này, anh Vư vừa hái xong 20kg chanh leo để mang xuống thị trấn Kim Sơn, huyện Quế Phong cung cấp cho khách đã đặt hàng trước đó với giá 25 nghìn đồng/kg. Qua câu chuyện, anh Vư cho biết: “Vườn chanh leo đang ở năm thứ 3, cho quả cũng khá nhiều, nhưng cũng xuất hiện một số sâu bệnh. Nhưng với quyết tâm duy trì loại cây có giá trị kinh tế cao, tôi đã tìm tòi để chữa bệnh trên cây và thực tế cho thấy, cắt tỉa bớt lá để ánh sáng lọt vào đất sẽ hạn chế được sự lan rộng”.

Thực tế, xã biên giới Tri Lễ có diện tích đất đai rộng lớn, bằng phẳng, khí hậu thuận lợi, rất phù hợp để phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa. Thế nhưng, khi cây chanh leo “lụi tàn”, người dân trở lại với việc sản xuất manh mún nhiều loại cây trồng khác nhau, trong đó, có nhiều loại cây ảnh hưởng đến chất lượng đất như sắn cao sản. Trao đổi với chúng tôi, ông Lữ Văn Cương khẳng định: “Chúng tôi cũng nhìn thấy thế mạnh của địa phương, nhưng sau khi cây chanh leo bị sâu bệnh, không hiệu quả, chính quyền địa phương cũng chưa tìm được hướng đi mới để nhân dân phát triển kinh tế hiệu quả”.

Viết Lam