Tộc người Xơ Đăng sinh sống trên vùng cao huyện Nam Trà My từ lâu rất yêu thích ca hát, họ sử dụng nhiều loại nhạc cụ dân tộc phục vụ cho nhu cầu ca múa hát. Nhạc cụ của dân tộc Xơ Đăng có đàn, nhị, sáo dọc, ống vỗ kloong bút, trống, chiêng, cồng, tù và, ống gõ, giàn ống hoạt động nhờ sức nước... Có loại, dùng giải trí thông thường, có loại dùng trong lễ hội truyền thống của cộng đồng người Xơ Đăng.

Nói đến nhạc cụ, trước tiên phải là trống. Trống là nhạc cụ không thể thiếu trong các lễ hội, ngày hội của người Xơ Đăng, nó không chỉ đơn thuần phục vụ nhu cầu sinh hoạt đời thường, mà còn là nhạc khí thiêng, gắn kết giữa con người với thế giới thần linh. Và trống bo đô là một loại nhạc cụ như thế.

Chiếc trống bo đô được làm từ cây gỗ tự nhiên và có hai mặt bịt bằng da sơn dương. Tang trống được chế tác từ một khúc gỗ liền có chiều dài 50cm, đường kính khoảng 22cm. Dọc theo tang trống, người Xơ Đăng néo các sợi dây mây để giữ căng hai mặt da.

Được biết, việc chế tác loại trống này phải trải qua nhiều công đoạn hết sức công phu, phức tạp và phải tuân thủ các luật tục, nghi thức thần linh một cách nghiêm ngặt. Do vậy, trong nghi lễ của người Xơ Đăng, trống bo đô có nhiều nét độc đáo, mang nghi thức luật tục, cúng thần linh.

Theo già làng Hồ Văn Ruổi, 72 tuổi, nóc Đắk Ta (thôn 4), xã Trà Nam, huyện Nam Trà My cho biết: Sau khi chọn một cây to, thẳng, không bị dị tật, gia đình phải tổ chức một lễ cúng để xin báo cáo tổ tiên, ông, bà, xin phép các thần linh cho được đi rừng chặt cây, làm trống. Lễ vật là một con gà, ít rượu, trầu cau. Lễ cúng tiến hành trong một ngày. Nhóm thanh niên trai tráng tham gia vào rừng tìm cây, mang theo rìu và chiêng nữa. Khi vào rừng, họ đến bên cây gỗ lớn đã chọn trước.

Sau lễ cúng, những chàng trai Xơ Đăng theo điệu chiêng múa rìu xung quanh cây gỗ”. Theo quan niệm của người Xơ Đăng, nghi thức này có ý nghĩa xua đuổi tà ma khỏi cây gỗ mà mình đã chọn. Kết thúc nghi thức, chàng trai tài giỏi nhất trong đoàn đứng từ xa phóng rìu cắm phập vào thân cây, sau đó cả đoàn người ra về.

Cũng theo già làng Hồ Văn Ruổi, sáng hôm sau, đoàn người vào lại rừng, nếu lưỡi rìu bám chắc trên thân cây có nghĩa là thần linh đã đồng ý cho thì sẽ tổ chức hạ cây, đẽo tang trống. Còn nếu bất cứ vì lý do gì, làm lưỡi rìu rơi xuống đất tức thần linh không đồng ý, phải bỏ cây đó và tổ chức làm lễ xin cây khác. Tang trống phải đẽo ngay tại rừng, rồi mới đưa về nhà. Khi mọi việc đã xong, trống được đem về. Khi tang trống mang về nhà, thì phải làm lễ cúng thần linh với lễ vật là một con gà, ít rượu, trầu cau. Sau lễ cúng, họ tổ chức đục tai trống và tiến hành bịt da cho trống.

Mặt trống bo đô được bịt bằng da của con sơn dương. Da được thuộc một cách thủ công, bằng muối và lá cây, vỏ cây rừng giã ra lấy nước ngâm, ướp khoảng 3 ngày. Cách bịt da vào tang trống là dùng dây néo. Người Xơ Đăng kê tang trống lên gỗ, xung quanh có đóng cọc. Tấm da con sơn dương còn ướt được trùm lên tang trống, xung quanh dùi buộc dây mây hoặc dây bện từ da trâu níu tấm da con sơn dương xuống các cọc gỗ. Các sợi dây này được xoắn lại dần nhiều ngày trong suốt quá trình căng mặt trống.

Trước mỗi lần xoắn dây, tấm da con sơn dương lại được vuốt nước cho mềm. Tấm da con sơn dương được bịt phủ xuống một nửa tang trống chỉ chừa ra một đoạn khoảng 2 đến 3cm đúng vào vị trí đã được đục lỗ tạo móc để treo trống khi di chuyển. Sau khi da con sơn dương bịt mặt trống đã có độ căng đạt yêu cầu, người Xơ Đăng dùi lỗ quanh tang trống để đóng chốt tre thành một hàng hoặc hai hàng cách mặt trống khoảng 10cm. Khoảng cách này dùng để chèn các nêm tre làm căng lại mặt trống đã bị chùng. Khi diễn tấu, nghệ nhân ôm hoặc đeo trống, hai bàn tay vỗ trên mặt trống.

Được biết, người Xơ Đăng huyện Nam Trà My rất ưa thích loại nhạc cụ này và rất tự hào về tài sản âm nhạc dân gian của dân tộc mình. Họ luôn lưu giữ và truyền dạy rất kỹ lưỡng các công đoạn làm trống và cách đánh trống bo đô cho lớp trẻ, vì thế trống bo đô luôn có mặt ở tất cả các sinh hoạt văn nghệ dân gian từ gia đình đến cộng đồng. Với người Xơ Đăng, trống bo đô rất mộc mạc, chân thành, khoáng đạt như mơ ước về một cuộc sống thanh bình, no đủ và hạnh phúc của đồng bào.

Ngày nay, nhu cầu sử dụng trống bo đô không còn nhiều như trước, một phần do nguyên liệu ngày càng khan hiếm. Đây cũng chính là thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị của chiếc trống bo đô độc đáo này trong bối cảnh chung hiện nay của tộc người Xơ Đăng ở huyện vùng cao Nam Trà My.

Văn Gia Phúc