Đối với mỗi quốc gia, mỗi một dân tộc, văn hóa luôn là sự khẳng định những nét đặc trưng riêng của quốc gia, dân tộc đó. Âm nhạc dân gian ra đời và tồn tại như một thành tố quan trọng và không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt văn hóa truyền thống Việt Nam. Tuy nhiên, rất nhiều giá trị văn hóa âm nhạc dân gian truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một bởi thời gian, bởi những biến động lịch sử và cơ chế thị trường.

Là nhạc sĩ, NSƯT Ngọc Phan từng viết và phối nhạc cho những bài hát dân ca Huế, dân ca Nam bộ... ở Đài Tiếng nói Việt Nam (TNVN). Trên 60 năm hoạt động nghệ thuật, ông đã cho ra đời nhiều tác phẩm sáo trúc mang âm hưởng dân ca như bài "Nhớ về Nam", xuất xứ từ bài dân ca Bình Trị Thiên "Lý hoài nam"; bài "Gọi trăng", từ bài "Trúc mai", dân ca Hà Đông; bài "Tiếng sáo bản Mông", từ dân ca Mông; bài "Mùa xuân Biên phòng", từ bài dân ca "Chị Mai đi chợ"... Theo NSƯT Ngọc Phan thì chất liệu dân ca rất gần gũi với mọi người, nhất là nhân dân lao động. Từ nhiều đời nay, dân ca được coi là cái hồn của người Việt, là món ăn tinh thần đậm đà bản sắc dân tộc.

Người nhạc sĩ ở tuổi "bát tuần" này cho rằng, âm nhạc dân gian đương đại là dòng nhạc mang được cái hồn của thời đại, tức là giữ được chất dân gian và làm cho tác phẩm phù hợp với cuộc sống đang ngày càng đổi mới. Chất liệu nhạc dân ca từ ngàn đời nay cũng đã vậy, nó không bao giờ dừng lại mà luôn được các thế hệ nghệ sĩ thể hiện mang phong cách mới dù đó có là làn điệu cổ. "Tôi được các cụ dạy làn điệu chèo xưa, nhưng hát rất chậm, bởi nền sản xuất lúc đó lạc hậu. Còn bây giờ, nền sản xuất đã rất phát triển, nên các thế hệ sau này khi hát chèo cũng mang nhịp điệu nhanh. Các cụ xưa hát chèo thì nhạc đệm chỉ có một cây đàn nhị và chủ yếu là trống chèo theo bài hát. Còn giờ, dàn nhạc cũng đã nhiều hơn, đa âm hơn" - NSƯT Ngọc Phan bộc bạch.

Bày tỏ về cách làm sáng tạo dân ca sao cho phù hợp với thời đại, ông cho biết: Việc thay thế nhạc dạo hơi bằng một đoạn nhạc sáng tác mới để gợi hơi và nhạc lưu không cho diễn viên nghỉ giữa bài hát, người nghe đã quen thì không thể tòng (theo) hát mãi mà phải phối cho dàn nhạc; cao hơn nữa là thay đổi vài chỗ trong giai điệu bài hát cho đỡ nhàm.

Trên quan điểm ấy, ông đã phối cho bài "Sắp qua cầu", đệm cho ca sĩ Như Hoa hát dàn nhạc của Đài TNVN, được Huy chương Vàng tại Hội diễn chuyên nghiệp toàn quốc năm 1962. Đó là dàn nhạc chèo đầu tiên ở nước ta. Đặc biệt, trong chương trình "Dân ca và nhạc cổ truyền" trên sóng Đài TNVN chỉ hát các làn điệu chèo, bài chòi với nội dung phục vụ công cuộc xây dựng miền Bắc xã hội chủ nghĩa khi đó.

Trước sự hội nhập của các dòng nhạc trên thế giới, nghệ sĩ gốc Hải Phòng chia sẻ, ngày nay, nền kinh tế đã và đang trên đà phát triển, vì thế, âm nhạc dân gian không thể "dậm chân tại chỗ" được. Cái gì của thế giới gần gũi với nước ta thì cần phải học và biến nó thành của mình. Nếu làm chưa hay thì cố làm cho hay, cho tốt hơn và đặc biệt không được chạy theo thị hiếu tầm thường của một nhóm người. Cái cũ không phải tất cả đều lạc hậu, đòi hỏi ở mỗi người luôn biết tự chọn lọc để tiếp thu và phát triển. Muốn làm được điều này thì trước tiên phải hiểu và thấm sâu dòng nhạc dân gian ở các vùng miền dân tộc. Nếu bỏ đi dòng nhạc dân gian thì không có sự hiện đại nào là phù hợp với mình.

NSƯT Ngọc Phan - cây sáo trúc gạo cội ví von, việc hội nhập cái mới cho dòng nhạc dân gian như thói quen ăn cơm không thể chuyển ngay sang ăn mỳ hay bánh mỳ ngay được mà phải trộn cơm và mỳ. Ông cho rằng, tiếp thu vốn cổ phải có nâng cao, thay đổi cho phù hợp với hơi thở của cuộc sống mới. Người nghệ sĩ già bày tỏ niềm lạc quan, tin tưởng ở thế hệ trẻ Việt Nam sẽ giữ gìn và phát triển dòng nhạc dân gian đương đại trong thời đại mới.

Tuy nhiên, không thể ép khán giả làm những điều mà họ không thích. Để giới trẻ hiểu biết hơn về dòng nhạc dân gian, nhạc sĩ lão luyện chia sẻ, cần tạo cho họ những sân chơi bổ ích, phải nuôi dưỡng tình yêu với loại hình nghệ thuật này trong con người họ. Hiện nay, trên khắp cả nước đã có rất nhiều trung tâm mở các lớp học, những câu lạc bộ miễn phí về hát Xẩm, hát Văn, hát Trống quân, hát Quan họ... Được biết, NSƯT Ngọc Phan cùng nhạc sĩ Dân Huyền đang là Chủ nhiệm Câu lạc bộ đàn và hát dân ca suốt 20 năm qua. Điều đáng mừng là rất nhiều học viên qua sự dạy dỗ của các nghệ sĩ gạo cội ấy nay đã trưởng thành và từng bước khẳng định tên tuổi của mình trên sân khấu chuyên nghiệp.

Ngô Khiêm