"Cú hích" lớn

Theo các chuyên gia, khi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) có hiệu lực sẽ tạo ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của nước ta, trong đó có vùng miền núi (MN), dân tộc thiểu số (DTTS), nơi có 12 triệu người thuộc 54 dân tộc cư trú, chiếm hơn 14% tổng số dân của cả nước. Khi TPP đi vào cuộc sống, việc các thị trường lớn như Ô-xtrây-li-a, Nhật Bản, Mỹ, Ca-na-đa... giảm thuế nhập khẩu về 0% sẽ tạo ra "cú hích" lớn đối với hoạt động xuất khẩu, đặc biệt là các ngành hàng như cà phê, chăn nuôi, hoa quả... vốn là thế mạnh của vùng này, làm giảm áp lực phụ thuộc vào thị trường truyền thống như bấy lâu nay.

Có thể lấy ví dụ, tại thời điểm hiện nay, ở các vùng MN, DTTS đã hình thành các vùng chuyên canh cây công nghiệp, cây ăn quả, với nhiều sản phẩm nổi tiếng như vải thiều ở vùng MN thuộc tỉnh Bắc Giang với sản lượng hằng năm đạt khoảng 120 nghìn tấn, cam sành Hà Giang: gần 20 nghìn tấn; thanh long Bình Thuận: gần 90 ngàn tấn; dứa Bản Lầu (Lào Cai): trên 13 nghìn tấn/năm...

Trong bối cảnh xuất khẩu nông sản qua biên giới Việt - Trung phụ thuộc chủ yếu vào thương lái Trung Quốc, các hợp đồng tiêu thụ được ký kết với các đối tác TPP sẽ giúp nông dân yên tâm về đầu ra. Không chỉ vậy, nó còn là cơ sở để doanh nghiệp (DN) cung cấp nguồn lực đầu vào cho nông dân. Bởi, thuế bằng 0% cũng đồng nghĩa, nhiều cơ hội thu hút được dự án đầu tư, trong khi nông nghiệp ở vùng MN, DTTS đang rất thiếu vốn để phát triển sản xuất.

Xét ở khía cạnh vĩ mô, do TPP kết nối với một thị trường lớn nên nó sẽ tác động tích cực tới tăng trưởng kinh tế bền vững, tạo thêm nhiều việc làm, nâng cao thu nhập và góp phần xóa đói, giảm nghèo ở vùng MN, DTTS nước ta. Ngoài ra, các DN hoạt động ở khu vực MN, DTTS, nếu muốn hưởng "quả ngọt" từ TPP sẽ phải tuân thủ các qui định chặt chẽ về các quyền lao động cơ bản, quy định về bảo vệ môi trường như cấm buôn bán động vật hoang dã, khai thác gỗ bất hợp pháp và đánh bắt trái phép...

Chính vì vậy, ngoài việc phải tích cực đổi mới công nghệ, tái cơ cấu sản phẩm theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững với mô hình tăng trưởng hợp lý theo chuẩn quốc tế, các DN còn phải chú ý đến an sinh xã hội và quyền lợi của người lao động cũng như các vấn đề quan trọng khác liên quan tới môi trường...

Đối diện với nhiều thách thức

Trong những năm gần đây, sự nỗ lực của các cấp, các ngành, cộng đồng DN và nhân dân các địa phương thuộc vùng MN, DTTS, cùng với sự hỗ trợ tích cực của các bộ, ngành Trung ương, đã tạo ra thế và lực mới cho vùng này. Tính trung bình, số hộ nghèo ở vùng MN, DTTS ước giảm 4-5%/năm. Đáng chú ý, các Chương trình, Nghị quyết phát triển KT-XH của Chính phủ, tiêu biểu như Chương trình 135, Quyết định 120, Quyết định 134 (755), Nghị quyết 30a đã góp phần làm đổi thay bộ mặt nông thôn vùng MN, DTTS. Những tiền đề cơ bản này cùng với vị trí địa chính trị quan trọng là điều kiện để vùng MN, DTTS tự tin, chủ động đón nhận những cơ hội mới từ TPP.

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, vẫn còn không ít khó khăn đặt ra đối với vùng MN, DTTS như tỷ lệ hộ nghèo ở trong vùng vẫn chiếm gần 50% tổng số hộ nghèo trong cả nước. Nhiều địa phương có tỷ lệ hộ nghèo cao trên 50%, như ở Yên Bái: Huyện Trạm Tấu 56,50%, Mù Cang Chải 56,28%. Ở Quảng Nam có huyện Nam Trà My: 62,95%... Tại đây, trình độ sản xuất của đồng bào các dân tộc còn lạc hậu, chăn nuôi, cấy trồng chủ yếu ở dạng tự cung, tự cấp cùng với những yếu kém vẫn tồn tại một cách cố hữu như quy mô phân tán, nhỏ lẻ, chất lượng con giống thấp.

Đặc biệt, DN hoạt động ở các vùng này đa số là DN nhỏ, công nghệ lạc hậu, chưa có kinh nghiệm kinh doanh quốc tế, sức cạnh tranh yếu, thiếu sự gắn kết giữa sản xuất, chế biến và tiêu thụ, nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu. Trong khi đó, gia nhập TPP, các DN cũng như người nông dân sẽ phải cạnh tranh gay gắt với các sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế như thịt lợn, thịt gia cầm của Mỹ, cam, táo, sữa, thịt bò, của  Niu Di-lân, Ô-xtrây-li-a...

Đó là chưa kể các mặt hàng nông sản ở vùng MN, DTTS như vải thiều (Bắc Giang), dứa, chuối (Lào Cai), thanh long (Bình Thuận)... dù có thế mạnh về giá cả và chất lượng cũng không dễ dàng gì xuất khẩu số lượng lớn vào Mỹ, Ô-xtrây-li-a, Nhật Bản cũng như các nước tham gia TPP khác, do khó khăn về điều kiện bảo quản, vận chuyển và đặc biệt là tiêu chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm, kiểm dịch của các nước đối tác...

Cần "xã hội hóa" TPP

Rõ ràng, khi tham gia vào "cuộc chơi" TPP, so với các địa phương khác, vùng MN, DTTS sẽ phải đối diện với thách thức nhiều hơn là cơ hội. Các chuyên gia kinh tế uy tín khuyến cáo rằng, để TPP trở thành một "mùa xuân mới", tránh thua thiệt ngay tại "sân nhà", các địa phương thuộc vùng MN, DTTS cần đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh thông thoáng, sẵn sàng đón nhận làn sóng đầu tư mới vào địa phương.

Đi đôi với đó, cần đẩy mạnh tái cơ cấu kinh tế, trong đó, trọng tâm là tái cơ cấu ngành nông nghiệp, sắp xếp lại phương thức sản xuất, chú trọng ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, chuyển đổi tư duy, sản xuất những gì thị trường cần và sản xuất những gì đang có lợi thế. Đặc biệt, cần có đột phá về giống, về vệ sinh an toàn thực phẩm. Một việc làm quan trọng khác là xây dựng, triển khai chính sách trợ giúp cho DN nhỏ và vừa trong việc tiếp cận đất đai, nguồn vốn, đổi mới công nghệ, khai thông thị trường, nhất là thị trường xuất khẩu.

Tất nhiên, không thể không chú trọng đến việc "xã hội hóa" TPP, tức là thông tin kịp thời và rộng rãi các nội dung đàm phán, các cam kết của Việt Nam khi tham gia TPP cho DN và người dân, giúp họ hiểu và điều chỉnh các mục tiêu sản xuất, kinh doanh cho phù hợp, qua đó, chủ động hội nhập, vượt qua thách thức...

Nguyễn Thọ Lê