Đổi thay trong nếp nghĩ

Tỉnh Quảng Nam có 9 huyện miền núi, trong đó, đồng bào DTTS có khoảng hơn 128.500 người. Nhiều năm qua, các địa phương miền núi của tỉnh Quảng Nam vẫn rải rác diễn ra tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Nguyên nhân chủ yếu do nhiều nơi vẫn còn phong tục hứa hôn; sự hạn chế tiếp cận kiến thức pháp luật của đồng bào; việc thiếu trang bị kỹ năng sống, thông tin về sức khỏe sinh sản đối với học sinh miền núi; sự vào cuộc của chính quyền địa phương để ngăn chặn tình trạng này chưa mạnh mẽ, quyết liệt…

Theo số liệu thống kê từ Ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam, nhờ sự vào cuộc quyết liệt của cộng đồng và chính quyền địa phương, tỉ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống của Quảng Nam chuyển biến rõ rệt. Giai đoạn 2015-2020, toàn tỉnh ghi nhận 830 trường hợp tảo hôn, giảm 704 trường hợp so với giai đoạn trước, bình quân giảm 9,2%/ năm. Về kết hôn cận huyết thống, ghi nhận 31 trường hợp, giảm 70 trường hợp so với giai đoạn trước, bình quân mỗi năm giảm 13,8%.

Năm 2021, có 4 huyện gồm: Bắc Trà My, Phước Sơn, Nam Giang và Đông Giang hoàn thành báo cáo về số lượng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống. Cụ thể, 71 trường hợp tảo hôn và 1 trường hợp hôn nhân cận huyết thống. Theo thống kê của Ban Dân tộc tỉnh, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại các huyện miền núi từ cuối năm 2015 đến nay có xu hướng giảm. Cụ thể, từ 1.534 trường hợp tảo hôn, 101 trường hợp hôn nhân cận huyết thống, giảm còn 183 trường hợp tảo hôn và 4 trường hợp hôn nhân cận huyết thống.

Tuy vậy, ngoài những con số tích cực, tại một số vùng núi cao vẫn còn nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau tác động làm nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống chưa được ngăn chặn dứt điểm. Tình trạng này vẫn diễn ra, trong khi đó, người dân còn giấu giếm, không muốn khai báo với cơ quan chức năng. Ông Nguyễn Văn Tuấn, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Trà Cang cho biết, trong năm 2021, tại xã có 7 cặp vợ chồng nằm trong diện tảo hôn. 2 tháng đầu năm 2022, có 2 cặp vợ chồng chưa đủ tuổi cưới nhau.

Qua nhiều năm thực hiện Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS giai đoạn 2015 - 2020” của Thủ tướng Chính phủ trên địa bàn tỉnh Quảng Nam, tình trạng này đã giảm đáng kể, nhận thức của chính quyền cơ sở và người dân từng bước được nâng cao. Tỉnh Quảng Nam đến năm 2020, đã có 8 xã điểm triển khai Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS giai đoạn 2015-2020”, cơ bản ngăn chặn được tình trạng này, từ đó, tiến hành nhân rộng ra các xã còn lại, góp phần nâng cao chất lượng dân số ở khu vực miền núi. Đây được xem là tín hiệu lạc quan, không chỉ ngăn chặn được hủ tục tồn tại suốt nhiều năm, mà còn góp sức tích cực cho công tác giảm nghèo, từng bước nâng cao chất lượng đời sống người dân miền núi.

Những tín hiệu tích cực

Trong 5 năm qua, tỉnh Quảng Nam đã triển khai đồng bộ các giải pháp để ngăn chặn, đẩy lùi, tiến tới xóa bỏ tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống. Cụ thể, địa phương này đã đẩy mạnh truyền thông về kết hôn đúng pháp luật với các hình thức đa dạng, phong phú như: Tổ chức các hội thi với nhiều hình thức tuyên truyền để người dân nâng cao nhận thức, bài trừ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; sáng tác thơ, biểu diễn tiểu phẩm liên quan đến tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; xây dựng các chuyên mục tuyên truyền về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trên các phương tiện truyền thông; trình chiếu phim tư liệu liên quan đến vấn đề trên cho người dân và học sinh ở vùng địa bàn có đồng bào DTTS xem.

Giai đoạn 2015-2020, ở một số địa phương miền núi Đông Giang, Tây Giang, Bắc Trà My…, xuất hiện nhiều tấm gương điển hình trong công tác ngăn ngừa, xóa bỏ nạn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong cộng đồng. Như ở huyện Tây Giang, cụ thể hóa các nội dung xây dựng nông thôn mới, nhiều địa phương đưa tiêu chí “Nói không với tảo hôn, không hôn nhân cận huyết thống” vào hương ước các dòng họ, quy ước thôn, khu dân cư; đồng thời, thành lập các câu lạc bộ “Không sinh con thứ 3”, “Không tảo hôn”, “Gia đình hạnh phúc”… Nhờ đó, Tây Giang ngăn ngừa được tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống trong cộng đồng, từng bước giảm nguy cơ vi phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình.

Hay điển hình tại huyện Nam Trà My, trước đây, địa phương này xảy ra nhiều trường hợp tảo hôn, kết hôn cận huyết thống, đặc biệt, việc duy trì sĩ số ở Trường phổ thông dân tộc nội trú Nam Trà My luôn là một thách thức lớn bởi học sinh bỏ học do tảo hôn. Nhận thấy việc tuyên truyền bằng phương pháp phổ biến kiến thức thông thường trên lớp không mang lại hiệu quả như mong muốn, lãnh đạo nhà trường đã thay đổi cách tiếp cận. Nhà trường phối hợp với Đài Truyền thanh và Truyền hình huyện Nam Trà My xây dựng phóng sự truyền hình về chính những học sinh của trường nghỉ học do tảo hôn trong các năm qua để chiếu trong các giờ ngoại khóa, tổ chức các hội thi, hội diễn tìm hiểu về chủ đề tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống…

Mới đây, ngày 6/10, Trường phổ thông dân tộc Nội trú Nam Trà My cũng tổ chức hội thi “Tìm hiểu kiến thức về tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và sức khỏe sinh sản vị thành niên”. Nội dung thi xoay quanh các vấn đề như: Tìm hiểu các quy định pháp luật, tác hại và phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; hệ lụy của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống... Tại hội thi, các em học sinh cũng được tư vấn về sức khỏe sinh sản vị thành niên; được thông tin về các chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước về giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vùng đồng bào dân DTTS...

Ông Bùi Ngọc Luận, Hiệu trưởng nhà trường cho biết: “Thời gian qua, song song với công tác nuôi dạy, nhà trường thường xuyên tổ chức hoạt động ngoại khóa, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao và các hội thi nhằm tạo không khí thi đua sôi nổi, tích cực học tập, rèn luyện, nâng cao kỹ năng sống cho các em học sinh. Thông qua hội thi lần này, nhà trường mong muốn các em sẽ có được những kiến thức, kỹ năng cần thiết để bảo vệ mình trước vấn nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và các em có thể trở thành những tuyên truyền viên tích cực truyền thông nhằm ngăn chặn nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống với bạn bè, người thân”.

UBND tỉnh Quảng Nam cũng đã ban hành Kế hoạch số 5804/KH-UBND ngày 1/9/2021 về thực hiện Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS trên địa bàn tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2021-2025” (giai đoạn II). Theo kế hoạch này, các nội dung được triển khai gồm: Tổ chức các hoạt động truyền thông, vận động, tư vấn nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi của đồng bào DTTS về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống; Biên soạn, phát hành tài liệu, sản phẩm tuyên truyền về hôn nhân và phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; Triển khai nhân rộng Mô hình điểm và các mô hình chuyên đề “Can thiệp làm giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” tại địa phương; Tổ chức các hoạt động nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ tham gia tuyên truyền, ngăn ngừa tảo hôn và kết hôn cận huyết thống ở cơ sở; Tổ chức các hội nghị, hội thảo, tọa đàm, giao lưu văn hóa, lễ hội…

Theo đó, địa phương đạt mục tiêu phấn đấu đến năm 2025 cơ bản đẩy lùi, ngăn chặn tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS, góp phần nâng cao chất lượng dân số và nguồn nhân lực vùng DTTS. Mục tiêu cụ thể là phấn đấu giảm bình quân mỗi năm 3% đến 5% số cặp tảo hôn và 5% đến 7% số cặp kết hôn cận huyết thống. Đến năm 2025, phấn đấu ngăn chặn, hạn chế tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS; trên 90% cán bộ làm công tác dân tộc, nhất là ở cơ sở xã, thôn, nóc phải được tiếp tục tập huấn nâng cao nhận thức, năng lực, kỹ năng vận động tư vấn, truyền thông thay đổi hành vi về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Hy vọng, từ chủ trương của Chính phủ về giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, sự vào cuộc quyết liệt của tỉnh Quảng Nam và chính quyền các huyện miền núi sẽ bớt đi những trường hợp vừa đáng thương, song cũng vừa đáng trách, cho những số phận vướng vào hệ lụy của nạn tảo hôn.

Tiêu Dao